ائلچیبهیین یئددینجیایل ابدیّته قووشدوغو گونو قوتلایاراق
ابوالفضل ائلچيبهي
ابوالفضل قديرقولو اوغلو علييئو «ائلچيبهي»، 24 اييون 1938'جي ايلده ناخچيوان MR ـنين اوردوباد رايونونون «کلهکي» (Kələki) کندينده آنادان اولوب.
7 ايلليک اونوسکند (Unuskənd) مکتبيني بيتيرديکدن سونرا اوردوباد شهر 1 سايلي اورتا مکتبينده تحصيليني داعوام ائتديريب. 1957ـجي ايلده باکي دؤولت اونيوئرسيتئتيـنين (اونيوئرسيتئت ياخين واختلارا قدر م. ا. رسولزادهـنين آديني داشيميشدير) شرقشوناسليق فاکولتهسينين عرب فيلولوگيياسي شؤعبهسينه داخيل اولوب. بوراني بيتيرديکدن سونرا (1962) تعييناتلاSSRİ هيدرولاييهه اينستيتوتونون باکي شؤعبهسينده ترجومهچي ايشلهييب. ميصير عرب رئسپوبليکاسينا گؤندريلن ابوالفضل بي اسوان بندينين تيکينتيسينده ترجومهچي کيمي چاليشيب (ي.1963 ـ خ.1964). خاريجي اعزاميتدن دؤنهرک 1965'جي ايلده BDU'نين آسپيرانتوراسينا داخيل اولور و آسپيرانتورا تحصيليني 1968ـجي ايلده اوغورلا تاماملايب. " طولونيلر دؤولتي (868ـ905) " موضوعسوندا ديسسئرتاسييا مودافيعه ائدهرک تاريخ علملري نامزديـعاليمليک درجهسي آليب (1969). BDUـنون آسيا و آفريکا اؤلکهلري تاريخي کافئدراسيندا معليم و باش معليم ايشلهييب (1968ـ1975).
ائلچيبهي
1975'جي ايلين يانواريندا آذربايجان دؤولت تهلوکهسيزليک کوميتهسي اونو طلبهلر آراسيندا ميلتچي و آنتيسووئت تبليغاتي آپارماق آدييلا حبس ائدير و 17 اييول 1976'جي ايلهدک سياسي دوستاق اولاراق آزادليقدان محروم ائدير. اساسا قاراداغ داش کارخاناسيندا آغير فيزيکي ايشلره محکوم ائديلميشدير. حبسدن بوراخيلديقدان سونرا بير مودت ايشسيز قالير. 1976'جي ايلين دئکابريندا اينديکي آذربايجان EA اليازمالار اينستيتوتو'ندا کيچيک علمي ايشچي کيمي علمي فعاليته باشلايير. سونرالار بؤيوک علمي ايشچي، شؤعبه موديري، آپاريجي علمي ايشچي علمي روتبه و وظيفهلرينه قدر يوکسهلير (16.07.1992'جي ايلدک).
کلاسسيک و موعاصير عرب ديليني، ايسلام دينينين اساسلاريني، شرق اؤلکهلرينين علم، تاريخ، فلسفه و مدنيتيني اينجهليکله بيلن ان جيدي عاليملردن ساييلان ابوالفضل ائلچيبهي آذربايجان تاريخشوناسليق و شرقشوناسليغيندا ايندييه دهک اؤيرهنيلمهيهن ساحهلرده چوخ ديرلي و اساسلي علمي آراشديرمالار آپاريب. اونون 40'دان آرتيق سانباللي علمي اثري نشر ائديليب. بونلارين ايچريسينده BDU'نون " علمي اثرلر»ينده، EA 'نين " خبرلر»ينده، " اليازمالار خزينهسيند» توپلوسوندا و ب. نشرلرده چيخان احمد ابن طولون و طولونيلر دؤولتينين يارانماسي (1967)، عباسيلر خيلافتينين تنزّلو و پارچالانماسينا داير (1968)، 9ـ10'جو عصرلر عربـميصير ادبياتي حاقيندا (1971)، طولونيلر دؤولتي و قرمتيلر (1971)، عباسيلر خيلافتينين پارچالانماسي و فئودال دؤولتلرينين يارانماسينا داير (1971)، 9'جو يوزيلليگين 2'جي ياريسيندا ميصيرده صنعتکارليق و تيجارت (1972)، حنفيليک و اونون اساس قايدالاري (1986)، احمد تانتاراني ماراغي و اونون تانتارانيّه قصيدهسي (1987) و ب. بير چوخ مونومئنتال تدقيقاتلاريني گؤسترمک اولار.
گؤرکملي عاليمين بوتونلوکله يئني دوشونجهلر توپلوسو اولان کيتابلاري: طولون اوغوللاري دؤولتي (868ـ905) (ايستانبول، 1997) و بوتؤو آذربايجان يولوندا (ايستانبول، 1998) دونيا شرقشوناسليق علمينه ديرلي تؤحفهدير.
ابوالفضل ائلچيبهي، هله طلبهليک ايللريندن سووئت رئژيمينين موستملکه سيياستينه قارشي موباريزه آپارميش، گيزلي طلبه درنکلري ياراتميش و آزادليق ايدئيالاريني گئنيش شکيلده يايميشدير. عئيني زاماندا او، بوتؤو آذربايجان ايدئياسيني دا دؤنمهدن تبليغ ائديب. 1975'جي ايلده حبس ائديلمهسي ده اونو يولوندان دؤندره بيلمهييب. 1988'جي ايلده آذربايجان خالق حرکاتي باشلاياندا محض ائلچيبهي اونون اؤندرلريندن بيري اولدو. او، حرکاتين تشکيلاتلانميش فورماسي اولان آذربايجان خالق جبههسيني يارادانلاردان (ييول 1989) بيري و عؤمرونون سونونادک اونون عوض ائديلمز صدري اولوب. محض آخج'نين گرگين موباريزهسي سايهسينده آذربايجانين موستقيلليگي حاقيندا تاريخي آکت قبول ائديلدي (18 اوکتيابر 1991).
ابوالفضل ائلچيبهي، تکجه آذربايجان ميللي آزادليق حرکاتينين اؤندري يوخ، هم ده بوتون تورک دونياسينين آپاريجي ليدئري و دئموکراتييانين جارچيسييدي.
7 اييون 1992'جي ايلده آذربايجان جمهوريّّتينده ايلک دفعه دئموکراتيک يوللا پرئزيدئنت سئچيلن ابوالفضل ائلچيبهي، اؤلکهده دئموکراتييانين برقرار اولماسي، آذربايجانين تام سووئرئن دؤولته چئوريلمهسي و خالقيميزين ريفاهينين ياخشيلاشديريلماسي يولوندا چوخ موهوم ايشلر گؤروب. ابوالفضل بهيين پرئزيدئنتليگه باشلاديغي ايلک واختلاردا دؤولتيميزين قارشيسيندا دوران تاخيرسالينماز وظيفهلر آذربايجانين دؤولت موستقيلليگيني تام گئرچکلشديرمک، ميللي اوردو ياراتماق و موحاريبهده کي مغلوبيتلرين قارشيسيني آلماق ايدي، بونا گؤرهده اؤلکهنين بوتون ايمکانلاري ميللي اوردو قوروجولوغونا سفربر ائديلدي. اوردو قوروجولوغو يالنيز حربي ـ استراتئژي پروبلئم اولماييب، خئيلي درجهده سياسي ـ سايکالوژي پروبلئم سويّهسينه قالديريلدي. کؤنوللو باتاليونلاردان نيظامي اوردويا دوغرو ايلک جيدي آدديملار آتيلدي. قيسمن حربي سفربرليک و اوردويا چاغيريش ايشي يولونا قويولدو. آغدره و گورانبوي رايونلاري ائرمني ايشغالچيلاريندان تميزلندي. لاچين'ين اکثر کندلري دوشمندن آزاد ائديلدي.
کئچميش سووئت جمهوريتلري آراسيندا بيرينجي اولاراق روس اوردوسونون آذربايجان'دان چيخاريلماسينين باشا چاتديريلماسي اؤلکهميزين تاريخي نايليّتي ايدي. او، آذربايجان خالقينين چوخ موهوم قلبهسي، سون ايللرده آذربايجاندا گئدن ميللي آزادليق حرکاتينين، ميللي دئموکراتيک سورهجينين منطيقي نتيجهسي ايدي.
يئني يارانان دؤولتلر ايچريسينده بيرينجي اولاراق آذربايجان اؤز سرحدلرينين قورونماسيني اؤز اوزرينه گؤتوردو. سرحد زولاقلارينداکي هرجـمرجليگين قارشيسي نيسبتن آليندي و ان باشليجاسي، سرحد قوشونلاريميز تشکّل تاپدي.
دؤولت اوچون ضروري اولان گمروک سيستئمينين ياراديلماسي آذربايجانين طبيعي احتياطلارينين خاريجه مانونسوزـمانعهسيز داشينماسينين قارشيسيني خئيلي درجهده آلدي.
1992'جي ايلده تاماميله ماليّه باخيميندان طاقتدن سالينميش، خزينهسينه سوپورگه چکيلميش بير اؤلکهده دؤولت لعل'جواهيرات فوندو ياراديلدي. بير ايلده فوندا 1.5 تون قيزيل و ديگر قييمتلي مئتاللار توپلاندي. 1993'جو ايل اييون آيينين 1'نه قدر ميللي بانک'دا واليوتا احتياطي 1992'جي ايلين اويغون دؤورونه نيسبتن 100 دفعه دن چوخ آرتاراق 156 ميليون دولارا چاتدي.
ا. ائلچيبهي'ين پرئزيدئنتليگي دؤورونده دؤولت بودجهسينين کسيري 5 فايزدن آرتيق اولمادي. بو، آذربايجانين گلهجگينه بؤيوک اوميدلر دوغوروردو. همين بير ايلده آذربايجانين ميللي واليوتاسي دؤوريّهيه بوراخيلدي. بو، اؤلکهنين سياسي نوفوزونا بين الخالق عالمده موثبت تاثير گؤستردي. مانات اوزون مودت روبللا موقاييسهده اؤز باشلانغيج 1:10 نيسبتيني قورويوب ساخلادي (قئيد ائدک کي، همين دؤور عرضينده روس پولونا نيسبتن بئلوروس روبلو 300%، اوکراينا کوپونو ايسه 700% قييمتدن دوشموشدو). مانات آرتيق عمومقافقاز واليوتاسينا چئوريلميشدي.
اؤلکهنين سياسي سيستئميني دييشديرمک ايستيقامتينده ده اوغورلو آدديملار آتيلدي. سياسي پارتييالار و ايجتيماي تشکيلاتلار حاقيندا، کوتلوي اينفورماسييا واسيطهلري حاقيندا قانونلارين قبول ائديلمهسي توتاليتاريزم بوزونو سينديردي. همين قانونلار اساسيندا 30'ا قدر سياسي پارتييا، 200'دن آرتيق ايجتيماي بيرليک، 500'دن آرتيق مطبوعات اورقاني و اينفورماسييا واسيطهسي قئيديّاتا آليندي.
پرئزيدئنت آپاراتي طرفيندن حاضيرلانميش و ميللي مجليس'ه تقديم ائديلميش سئچکيلر حاقيندا قانون آذربايجاندا ايلک دفعه اولاراق پارلامئنت سئچکيلرينين چوخپارتيياليليق اساسيندا کئچيريلمهسيني نظرده توتوردو. چوخ تأسوف کي، حتّي موخاليفتين ده راضيليقلا قارشيلاديغي بو لايحه سونرالار قبول اولونماميش قالدي.
رئسپوبليکادا محکمه حاکيميتيني گئرچکلشديرمک اوچون محکمهلرين استاتوسو حاقيندا قانون قبول ائديلدي. حقوق ـ موحافيظ ه اورقانلاريندا کؤکلو ايصلاحاتلارين باشلانغيجي قويولدو. ايصلاحـامک سيستئمي داخيلي ايشلر ناظيرليگي'نين تابعليگيندن چيخاريليب عدليّه ناظيرليگي'نين تابعليگينه وئريلدي.
ا. ائلچيبهي'ين پرئزيدئنت اولاراق يوروتدويو ايقتيصادي سيياست اساسن ايکي مقصده يؤنلديلميشدي. بيرينجيسي، کؤهنه دؤولت تصروفاتيني واختسيز داغيلماقدان قورويوب ساخلاماق و بونون اوچون دؤولت املاکينين گوندهليک تالان ائديلمهسينين قارشيسيني آلماق، امک اينتيظاميني، وظيفهلي شخصلرين دؤولت قارشيسيندا مسئوليتيني، ايجتيماعي سروتين موحافيظاسيني گوجلنديرمک؛ کؤهنه ايقتيصادي علاقهلري برپا ائتمک يولو ايله ايقتيصادياتدا نيسبيده وارسا ثابيتليگه نايل اولماق. ايکينجيسي، ليبئرال ايقتيصادي ايصلاحاتلارا باشلاماقلا رئسپوبليکادا بازار ايقتيصادياتينين فورمالاشماسينا نايل اولماق. بو مقصدله دؤولت املاک کوميتهسي، دؤولت آنتيانحصار سيياستي و صاحيبکارليغا يارديم کوميتهسي، ايقتيصاديات ناظيرليگي، تورپاق کوميتهسي و س. دؤولت اورقانلاري ياراديلدي.
ايقتيصادي ايصلاحاتلاري تنظيملهمک مقصديله 34 قانون، او سيرادان دؤولت املاکينين اؤزللشديريلمهسي حاقيندا، بانکلار و بانک فعاليتي حاقيندا (عموميتله، بازار ايقتيصادياتينا اويغون بانک سيستئمينين ياراديلماسي اوچون بوتون لازيملي قانونلار قبول ائديلميشدي)، مولکيّت حاقيندا، خاريجي اينوئستيسييالارين قورونماسي حاقيندا، ايجاره حاقيندا، تورپاق وئرگيسي حاقيندا، آکسيزلر حاقيندا قانونلار قبول ائديلدي. تيجارتين ليبئراللاشديريلماسي، دؤولت تيجارت مؤسيسهلرينين کوممئرسييالاشديريلماسي، ياريمچيق قالميش تيکيليلرين ايجارهيه وئريلمهسي حاقيندا، خيردا صاحيبکارليغا کؤمک و اونون اينکيشاف ائتديريلمهسي حاقيندا پرئزيدئنت فرمانلاري قبول ائديلدي. بوندان باشقا، اؤزللشديرمه، صاحيبکارليغا يارديم، فئرمئر تصروفاتينين، اعمال صنايعسينين اينکيشافي حاقيندا دؤولت پروقراملاري حاضيرلاندي. بئلهليکله، رئسپوبليکادا ايقتيصادي ايصلاحاتلارين حياتا کئچيريلمهسي اوچون مکمّل حقوقي بازا ياراديلدي و بو يؤنده ايلکين آدديملار آتيلماغا باشلاندي. قيسا مودتده رئسپوبليکادا مينلرله خوصوصي موسسه، اونلارجا موستقيل بانک (و سيرادان خاريجي اورتاقلارين ايشتيراکي ايل) فعاليته باشلادي، کندده 17 ميندن آرتيق سربست ايجاره کوللئکتيوي ياراديلدي، اؤزللشديرمه پروقرامينين ايلکين مرحلهسي کيمي تاکسيلرين و ياشاييش ائولرينين اؤزللشديريلمهسينه باشلانيلدي. اعمال صنايعسينين اينکيشاف پروقرامينا اويغون اولاراق ايل عرضينده اونلارجا اعمال موسسهسينين (اييريجي، بوياييجي، توخوجو، سيقارئت و حاضير شراب ايستحصالي اوچون) تيکينتيسينه باشلانيلدي. آذربايجان ايقتيصادياتينا خاريجي کاپيتالين جلب ائديلمهسيندن اؤترو مهمّ ايشلر گؤرولدو. حاضيرلانان موقاويلهلره اساسن آمئريکا بيرلشميش شتاتلاري، اينگيلتره، نوروئژ و تورکييه'نين نئفت شيرکتلرينين جمهوريتيميزين نئفت صنايعسينه 10 ميليارد دوللارا ياخين سرمايه قويماسي گؤزلهنيليردي.
رئسپوبليکا رهبرليگينين مقصديؤنلو فعّاليّتي نتيجهسينده آوروپا ايله اورتا آسياني بيرلشديرن نئفت و قاز کمرلري، دميريولو، آوتوموبيل يولو، ائلجه ده باکيـ جئيهان نئفت کمري جمهوري اراضيسيندن کئچمهلي ايدي. بو يوللاردان اؤلکهميزين ايلده 100 ميليونلارجا دوللار منفعت گؤتورهجگي گؤزلهنيليردي.
گلهجک نسلين زامانين طلبلرينه اويغون اينکيشافينا زمين يارادان علم، تحصيل و مدنيت ساحهسينده ده مهم ايصلاحاتلار باشلانميشدي. تحصيل حاقيندا قانون قبول ائديلميشدي. بو قانونا اساسن تحصيل ساحهسينده اؤزل موسسهلرين آچيلماسينا ايجازه وئريلدي و تئزليکله بير چوخ بئله موستقيل تحصيل اوجاقلاري ياراندي. عالي و اورتا ايختيصاص تحصيلي مکتبلرينه قبولون تئست اصولو ايله کئچيريلمهسي ائلچيبهي ايقتيدارينين مهم اوغورلارينداندير. يوزلرجه گنجه اونلارجا خاريجي اؤلکهده نادير ايختيصاصلار اوزره تحصيل آلماق ايمکاني ياراديلدي. موستقيل آذربايجانين اورتا مکتبلري اوچون ميللي ايدئولوگيياميزا و دؤولتين منافعيينه اويغون يئني پروقرام و درسليکلرين حاضيرلانماسي ساحهسينده اينقيلابي دييشيکليکلر حياتا کئچيريلدي. آذربايجانين يوزلرجه عاليم، موعليم و مئتوديستي جلب ائديلمکله بيرجه ايلين ايچريسينده اورتا مکتبده کئچيلن هومانيتار فنلر اوزره 7 يئني پروقرام حاضيرلاندي و اونلارين اساسيندا 60'ا ياخين آددا تام يئني درسليک يازديريلدي؛ عوموميتله، باشقا فنلرده داخيل اولماقلا 90'ا ياخين (!) آددا يئني درسليک اورتايا قويولدو کي، اورتا مکتبلريميز اونلارلا ايلک دفعه تانيش اولوردو. (اونوتماياق کي، آذربايجانين تحصيل تاريخينده هئچ واخت بير ايلده 10'دان آرتيق تام يئني درسليک يازديريلماييب). يئني مضمونلو پروقرام و درسليکلرين ياراديلماسيني پرئزيدئنت استراتئژي اهميتلي دؤولت مسالهسي سايديغينا گؤره، اؤلکهنين ماليّه بحراني ايچريسينده اولدوغونا باخماياراق اونون گؤستريشي ايله آيريلان 110 ميليون ماناتليق يارديملا تحصيل ادبياتي اوزره يئني گوجلو نشريات ـ «اؤيرتمن» ياراديلدي، يئني درسليکلرين نشري اوچون يئترينجه کاغيذ الده ائديلدي و کيتابلارين نشرينه باشلانيلدي. اوزون مودت موذاکره اوبيئکتينه چئوريلميش لاتين اليفباسينا کئچيده ده، نهايت، نايل اولوندو. اورتا مکتب درسليکلري بو اليفبادا نشر ائديلدي، دؤولت ايدارهلرينده ده اوندان اينتئنسيو ايستيفادهيه باشلانيلدي. آذربايجاندا موحاريبهنين داوام ائتمهسي مدنيته لازيمي سويييه ده قايغي گؤسترمک ايمکانلاريني خئيلي محدودلاشديرميشدي. بونونلا بئله، پرئزيدئنت موختليف واسيطهلرله مدنيتين تنزّولونون قارشيسيني آلماغا جهد گؤستريردي. حربي شرايطين چتينليکلرينه، کئچميش کمونيزم سيستئميندن ميراث قالميش پروبلئملرين آغيرليغينا، پارلامئنتين اساسن کئچميش کمونيستلردن عيبارت موحافيظهکار حيصهسينين کسکين موقاويمتينه باخماياراق، بير ايلليک حاکيميت عرضينده (15 ماي 1992'جي ايل ـ 17 اييون 1993'جو ايل) ميللي مجليسده 118 قانون، 160 قرار قبول ائديلدي و بونونلا دا دئموکراتيک، سووئرئن آذربايجاندا موستقيل قانونوئريجيليگين اساسي قويولدو.
اوزون مودت آذربايجاندا سياسي سورهجلرين ضيديتلي اينکيشافي ميللي موناسيبتلر ساحهسينده غئيريـثابيت وضعيت ياراتميشدي. پروبلئمي تنظيملهمک اوچون پرئزيدئنت ائلچيبهي ايلک نؤوبه ده ميللي آزليقلار، آزسايلي خالقلار و ائتنيک قروپلار حاقيندا فرمان وئردي. بين الخالق تشکيلاتلارين ائکسپرتلرينين رأيينه گؤره، کئچميش سووئت بيرليگي جمهوريتلري ايچريسينده هله هئچ بير دؤولتده ميللي موناسيبتلر بئله مدني فورمادا تنظيم ائديلمهميشدي. معلوم فرماندان سونرا 30'ا قدر ميللي مدنيت مرکزي باکي شهرينده يئرله و نورمال ايش شرايطي ايله تأمين ائديلدي. آزسايلي خالقلارين چيخارديغي 4 قزئت پرئزيدئنت فوندوندان ماليييه يارديمي آلدي. اونلارا راديو و تئلئويزييادان ايستيفاده ائتمک ايمکاني ياراديلدي. محض بو مقصديؤنلو ايشين نتيجهسيدير کي، ائلچيبگين حاکيميتده اولدوغو بير ايلده هئچ بير ميللي سئپاراتچيليق حرکاتي اوغور قازانا بيلمهدي. ائلچيبهي پرئزيدئنتليگينين بير ايلينده آذربايجان بين الخالق موناسيبتلر سيستئمينده اؤزونه لياقتلي يئر توتا بيلدي. او، بير سيرا خاريجي سفرلرده اولدو. ايستانبول سامميتينده ايشتيراک ائدهرک (24ـ27.6.1992) قارا دنيز ايشبيرليگي آنلاشماسي'ني و «بوسفور بياناتي» ني (25.6.1992)، آتم'ين (ينديکي آتت) ايکينجي زيروه توپلانتيسينا قاتيلاراق (7ـ11.7.1992) هئلسينکي مشاويرهسي'نين يئکون آکتيني (8.7) و «آوروپادا عادي سيلاحلارين محدودلاشديريلماسي حاقيندا موقاويله» ني (10.7)، روسييا'يا رسمي سفره گئدهرک (12ـ13.10.1992) بوريس يئلتسين'له بيرگه «آذربايجان رئسپوبليکاسي ايله روسييا فئدئراسيياسي آراسيندا دوستلوق، امکداشليق و قارشيليقلي تهلوکهسيزليک حاقيندا موقاويله»ني (12.10) (بو، آذربايجانين بوتون تاريخي بويونجا برابرحقوقلو دؤولت کيمي روسييايلا باغلاديغي ايلک موقاويلهايدي)، آنکارا'دا تورک جمهوريّتلري باشچيلارينين زيروه توپلانتيسيندا (30ـ31.10.1992) سامميتين يئکون بياننامهسيني ايمضالادي (31.10). او، تورکييهيه رسمي سفرينده (1ـ5.11.1992) پرئزيدئنت تورقوت اؤزال'لا بير سيرا موقاويلهلره ايمضا آتدي (1.11)، آنکارادا آچيلان آذربايجان سفيرليگينين لئنتيني کسدي (2.11)، اوکراينا'يا رسمي سفرينده (9ـ10.12.1992) پرئزيدئنت لئونيد کراوچوک'لا «آذربايجان رئسپوبليکاسي ايله اوکراينا آراسيندا دوستلوق و امکداشليق حاقيندا موقاويله»يه قول چکدي (9.12). پرئزيدئنت ائلچيبهي، باکي'دا مارقارئت تئتچئر'ي (7.9. 1992)، تاتاريستان'ين باش ناظيري فيلزا هميدوللين'ي (24.9.1992)، روسييا باش ناظيرينين عوضي يئقور قايداري (30.9.1992)، مولدووا'نين باش نازيري آندرئي سانگئلين'ي(17.10.1992)، موسکوا'نين مئري يوري لوژکووو (26.10)، ايسلام کونفرانسي تشکيلاتي'نين باش کاتيبي حميد الجابيدي (13.11.1992)، بمت باش کاتيبينين شخصي تمثيلچيسي عمر حليمي (27.11.1992)، آتمـاين مينسک کونفرانسي'نين صدري ماريو راففائللي'ني (22.1.1993)، ايسلام اينکيشاف بانکي'نين پرئزيدئنتي دوکتور احمد محمد علي'ني (2.2.1993)، چچنيستان پرئزيدئنتي جؤوهر دودايئوي (5.2.1993)، ايوردانييا وليعهدي راد ابن زيدي (12.2.1993)، گورجوستانين دؤولت باشچيسي ائدوارد شئواردنادزهني و باش ناظير تئنگيز سيقواني (3.2.1993)، آلمانييا بوندئستاقي خاريجي ايشلر کوميسيياسينين صدري هانس شتئرکئني (22.2.1993)، آمئريکا بيرلشميش شتاتلاري ائنئرگئتيکا اينستيتوتونون پرئزيدئنتي دئويد استانقي (9.4.1993)، تورکييه پرئزيدئنتي تورقوت اؤزالي (13ـ15.4.1993)، آنکارادا تورقوت اؤزالين دفن مراسيميندن (20ـ22.4.1993) سونرا بير سيرا اؤلکهلرين باشچيلاريني، عمومدونيا داووس فورومونون پرئزيدئنتي کلاوس شوابري (23.4.1993)، آمئريکا بيرلشميش شتاتلاري دؤولت دئپارتامئنتينين مشاويري استرووب تالبوتتو (14.5.1993)، هارولد ائلليستون باشدا اولماقلا بؤيوک بريتانييا پارلامئنتينين نوماينده هئيتيني (30.4.1993)، تورکييه خين معاويني اؤزدم سانبئرقي (16.6.1993) و اؤلکهيه قوناق گلميش بير چوخ باشقا نوماينده هئيتلريني، باکيداکي بوتون خاريجي اؤلکه سفيرلريني قبول ائتدي.
بمت'ده، آتم'ده، ايسلام کونفرانسي تشکيلاتيندا، رئگيونال ايقتيصادي امکداشليق تشکيلاتيندا و ديگر بين الخالق بيرليکلرده آذربايجان برابرحقوقلو دؤولت کيمي تمثيل اولونماغا باشلادي. بمتـنين باکيدا نومايندهليگي آچيلدي. قونشو دؤولتلرل: روسييا، تورکييه، ايران، اوکراينا و گورجوستان'لا قارشيليقلي فايدالي، برابرحقوقلو امکداشليغين اساسلاري قويولدو. مولدووا، [قازاخيستان] و تورکمنيستان'لا ايقتيصادي سازيشلر ايمضالاندي. بئلچيکا، امئريکا بيرلشميش شتاتلاري، آلمانييا، ايسرائيل، ميصير، پاکيستان، اينگيلتره ايله سيخ علاقهلره مؤحکم زمين ياراديلدي. روسييا، تورکييه، گورجوستان کيمي دؤولتلرله دوستلوق و امکداشليق حاقيندا ايکيطرفلي موقاويلهلر باغلاندي. تورکييه ايله موناسيبتلر ايمضالانميش سازيشلر نتيجهسينده يئني مرحلهيه داخيل اولدو. آمئريکا بيرلشميش شتاتلاري و غربي آوروپا اؤلکهلري ايله موناسيبتلر خاريجي سيياستين باشليجا ايستيقامتلريندن بيري اولدو. آذربايجان دؤولتينين بئله موستقيل سيياست حياتا کئچيرمهسي اؤلکهني اولکي تک اؤز تاثير دايرهسينده ساخلاماغا چاليشان و جمعيتده گئتديکجه گئنيش ووسعت آلان دئموکراتيکلشمه سورهجيني اؤزلري اوچون تهلوکه حساب ائدن بعضي قونشو دؤولتلر طرفيندن قيسقانجليقلا قارشيلانسا دا عوموميليکده ائلچيبهي ايقتيداري خاريجي سيياستينين همين ايستيقامتده قازانديغي اوغورلار شکسيزدير.
آوروپا و آمئريکانين ترانسميللي شيرکتلري الوئريشلي ايقتيصادي مکان کيمي آذربايجانا اوز توتماغا باشلادي. آموکو، بپ، يونوکال، ستاتويل، پئننزويل و باشقا بؤيوک شيرکتلرله نئفت صنايعسي ساحهسينده سازيشلر حاضيرلاندي. هئفتين آراليق دنيزينه داشينماسي حاقيندا ايلکين سند ايمضالاندي. بو پلانلارين گئرچکلشمهسي آذربايجانين اينکيشافي اوچون بؤيوک پئرسپئکتيولر آچيردي. اؤلکهيه گوجلو اينوئستيسييا آخيني باشلاياجاقدي. بوتون بونلار غربين و آمئريکا بيرلشميش شتاتلاريـنين آذربايجانا سياسي موناسيبتينده ده اساسلي تکامولون سببلريندندير. غربده آذربايجانين دئموکراتيک ايميجي فورمالاشميشدي و اونا گؤره ده اؤلکهميزين آپارديغي آغير موحاريبهده غربين اونو مودافيعه ائتديگي دؤور باشلاييردي. آذربايجاني دئموکراتيک دؤولت کيمي دونيادا تانيتديران محض ائلچيبهي ايقتيداري اولدو. آرتيق هئچ کس آذربايجانليلارا فوندامئنتاليست، فاناتيک، مدنيتي دئموکراتيک پرينسيپلره اويغون گلمهيهن ميلت کيمي باخميردي.
ائلچيبهي ايقتيدارينين آپارديغي گئريدؤنمز موستقيلليک سيياستيندن تشويشه دوشن خاريجي و داخيلي دوشمنلر بيرلشهرک آذربايجاندا حربي قييام تشکيل ائتديلر و اؤلکهده وطنداش موحاريبهسي قاچيلماز اولدو. اؤز خالقيني لابد فاجيعهلردن قورتارماق ايستهين پرئزيدئنت ابوالفضل ائلچيبهي 1993'ون اييونوندا حاکيميتدن اوزاقلاشاراق دوغما کلهکي کندينه گئتدي و بورادا حيدر علييئو رئژيمينين آراسي کسيلمز باسقيلاري آلتيندا 4 ايل 4 آي ياشاياراق سياسي موباريزهسيني داعوام ائتديردي.
پرئزيدئنتليک صلاحيتي بيتديکدن بير قدر سونرا ـ 1997'جي ايلين 30 اوکتيابريندا باکي'يا دؤنن ابوالفضل ائلچيبهي، يئنيدن آذربايجان موخاليفتينين ليدئرينه چئوريلدي. دئموکراتيک کونگرهيه صدر سئچيلن (1997) آخجپ صدري ابوالفضل بي، همين ايلين نويابريندا بوتؤو آذربايجان بيرليگيني ده ياراتدي و اونا باشچيليغي اؤز اوزرينه گؤتوردو. مارقارئت تئتچئرين «قافقازدا ان بؤيوک دئموکرات» آدلانديرديغي ا. ائلچيبهي، هم ده تورک خالقلاري آسسامبلئياسي'نين فخري صدري سئچيلدي 1997.
چاغداش آذربايجان ايجتيماعي ـ سياسي شعورونا يؤن وئرن و گئرچک ميللي ليدئر کيمي قبول ائديلن ابوالفضل ائلچيبگين سياسي ـ نظري گؤروشلري بو منيم طالعيمدير (باکي، 1992)، دئييرديم کي، بو قورولوش داغيلاجاق (باکي، 1992)، دئموکراتييا و آزادليق (ايستانبول، 1992)، بوتؤو آذربايجان يولوندا (ايستانبول، 1998)، ابوالفضل ائلچيبهي: من قورتولوشچويام! (باکي، 2002)، ائلچي دوشونجهلري (باکي، 2002) کيتابلاريندا عکسيني تاپيب. اونون موباريزه يولونو ايشيقلانديران ک. و. نريماناوغلونون آذربايجان تورکلرينين آزادليق ائلچيسي ابوالفضل الي ائلچيبهي (ايستانبول، 1992)، آ. صمد اوغلونون ائلچيبهي و آذربايجان (ايستانبول، 1994)، ف. غضنفر اوغلونون ابوالفضل ائلچيبهي. تاريخدن گلهجگه (ايستانبول، 1995)، ه. طاهيرزادهنين ائلچي بهي (باکي، 1999)، ائلچيبهيله 13 ساعات اوزـاوزه (باکي، 1999؛ ايستانبول، 2001)، پرئزيدئنت ائلچيبهي (باکي، 2001)، او. ممداوون ائلچيبهي ايله بيرليکده اوتوز ايل (ايستانبول، 1999) و ب. کيتابلار اوخوجولارين ماراغينا سبب اولوب. ابوالفضل ائلچيبهي محمد امين رسولزاده يولونو ياراديجيليقلا داوام ائتديريردي. او، بؤيوک اؤندرين موساواتچيليق ايدئيالاريني بوتؤو آذربايجان دوشونجهسيله زنگينلشديرميش، ميللي ايدئولوگيياميزين " بوتؤولشمه، ميلتلشمه، دؤولتلشمه! " اولکوسونو ايرهلي سورموشدور.
يورولمادان دئموکراتييا و ميللي بوتؤولوگوموز اوغروندا مباريزه آپاران آذربايجانين ميللي ليدئري، دونيا تورکلرينين بؤيوک اوغلو ابوالفضل ائلچيبهي 22 آوقوست 2000'جي ايلده ـ 63 ياشيندايکن قارداش تورکييهنين آنکارا شهرينده ابديته قوووشدو. باکيدا دفني گونو يوز مينلرله اينسانين اونون تابوتونو سون منزيلينه دهک چيگينلرينده آپارماسي اونون دوغما خالقينين اورگينده ابدي سئوگي قازانديغينا ثبوت اولدو.
Əbülfəz Elçibəy
Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev (Elçibəy), 24 İyun 1938'ci ildə Naxçıvan MR-nın Ordubad rayonunun Kələki kəndində anadan olub.
7 illik Unuskənd məktəbini bitirdikdən sonra Ordubad şəhər 1 saylı orta məktəbində təhsilini davam etdirib. 1957-ci ildə Bakı Dövlət Universiteti-nin (Universitet yaxın vaxtlara qədər M.Ə.Rəsulzadə-nin adını daşımışdır) şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb filologiyası şöbəsinə daxil olub. Buranı bitirdikdən sonra (1962) təyinatla SSRİ Hidrolayihə İnstitutunun Bakı şöbəsində tərcüməçi işləyib. Misir Ərəb Respublikasına göndərilən Əbülfəz bəy Əsvan bəndinin tikintisində tərcüməçi kimi çalışıb (I.1963 - X.1964). Xarici ezamiyyətdən dönərək 1965'ci ildə BDU'nin aspiranturasına daxil olur və aspirantura təhsilini 1968-ci ildə uğurla tamamlayəb. “Tulunilər dövləti (868-905)" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi-alimlik dərəcəsi alıb (1969). BDU-nun Asiya və Afrika ölkələri tarixi kafedrasında müəllim və baş müəllim işləyib (1968-1975).
Elçibəy
1975'ci ilin Yanvarında Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi onu tələbələr arasında millətçi və antisovet təbliğatı aparmaq adıyla həbs edir və 17 İyul 1976'cı ilədək siyasi dustaq olaraq azadlıqdan məhrum edir. Əsasən Qaradağ daş karxanasında ağır fiziki işlərə məhkum edilmişdir. Həbsdən buraxıldıqdan sonra bir müddət işsiz qalır. 1976'cı ilin Dekabrında indiki Azərbaycan EA Əlyazmalar İnstitutu'nda kiçik elmi işçi kimi elmi fəaliyyətə başlayır. Sonralar böyük elmi işçi, şöbə müdiri, aparıcı elmi işçi elmi rütbe və vəzifələrinə qədər yüksəlir (16.07.1992'ci ilədək).
Klassik və müasir ərəb dilini, İslam dininin əsaslarını, Şərq ölkələrinin elm, tarix, fəlsəfə və mədəniyyətini incəliklə bilən ən ciddi alimlərdən sayılan Əbülfəz Elçibəy Azərbaycan tarixşünaslıq və şərqşünaslığında indiyədək öyrənilməyən sahələrdə çox dəyərli və əsaslı elmi araşdırmalar aparıb. Onun 40'dan artıq sanballı elmi əsəri nəşr edilib. Bunların içərisində BDU'nun "Elmi əsərlər»ində, EA'nın "Xəbərlər»ində, "Əlyazmalar xəzinəsində» toplusunda və b. nəşrlərdə çıxan Əhməd ibn Tulun və Tulunilər dövlətinin yaranması (1967), Abbasilər xilafətinin tənəzzülü və parçalanmasına dair (1968), 9-10'cu əsrlər Ərəb-Misir ədəbiyyatı haqqında (1971), Tulunilər dövləti və Qərmətilər (1971), Abbasilər xilafətinin parçalanması və feodal dövlətlərinin yaranmasına dair (1971), 9'cu yüzilliyin 2'ci yarısında Misirdə sənətkarlıq və ticarət (1972), Hənəfilik və onun əsas qaydaları (1986), Əhməd Tantarani Maraği və onun Tantaraniyyə qəsidəsi (1987) və b. bir çox monumental tədqiqatlarını göstərmək olar.
Görkəmli alimin bütünlüklə yeni düşüncələr toplusu olan kitabları: Tolunoğulları dövləti (868-905) (İstanbul, 1997) və Bütöv Azərbaycan yolunda (İstanbul, 1998) dünya şərqşünaslıq elminə dəyərli töhfədir.
Əbülfəz Elçibəy, hələ tələbəlik illərindən sovet rejiminin müstəmləkə siyasətinə qarşı mübarizə aparmış, gizli tələbə dərnəkləri yaratmış və azadlıq ideyalarını geniş şəkildə yaymışdır. Eyni zamanda o, Bütöv Azərbaycan ideyasını da dönmədən təbliğ edib. 1975'ci ildə həbs edilməsi də onu yolundan döndərə bilməyib. 1988'ci ildə Azərbaycan Xalq hərəkatı başlayanda məhz Elçibəy onun öndərlərindən biri oldu. O, Hərəkatın təşkilatlanmış forması olan Azərbaycan Xalq Cəbhəsini yaradanlardan (İyul 1989) biri və ömrünün sonunadək onun əvəzedilməz sədri olub. Məhz AXC'nin gərgin mübarizəsi sayəsində Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında tarixi Akt qəbul edildi (18 Oktyabr 1991).
Əbülfəz Elçibəy, təkcə Azərbaycan milli azadlıq hərəkatının öndəri yox, həm də bütün türk dünyasının aparıcı lideri və demokratiyanın carçısıydı.
7 İyun 1992'ci ildə Azərbaycan Respublikasında ilk dəfə demokratik yolla prezident seçilən Əbülfəz Elçibəy, ölkədə demokratiyanın bərqərar olması, Azərbaycanın tam suveren dövlətə çevrilməsi və xalqımızın rifahının yaxşılaşdırılması yolunda çox mühüm işlər görüb. Əbülfəz bəyin prezidentliyə başladığı ilk vaxtlarda dövlətimizin qarşısında duran təxirəsalınmaz vəzifələr Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini tam gerçəkləşdirmək, Milli Ordu yaratmaq və müharibədəki məğlubiyyətlərin qarşısını almaq idi, buna görə də ölkənin bütün imkanları Milli Ordu quruculuğuna səfərbər edildi. Ordu quruculuğu yalnız hərbi-strateji problem olmayıb, xeyli dərəcədə siyasi-psixoloji problem səviyyəsinə qaldırıldı. Könüllü batalyonlardan nizami orduya doğru ilk ciddi addımlar atıldı. Qismən hərbi səfərbərlik və orduya çağırış işi yoluna qoyuldu. Ağdərə və Goranboy rayonları Erməni işğalçılarından təmizləndi. Laçın'ın əksər kəndləri düşməndən azad edildi.
Keçmiş Sovet respublikaları arasında birinci olaraq Rus ordusunun Azərbaycan'dan çıxarılmasının başa çatdırılması ölkəmizin tarixi nailiyyəti idi. O, Azərbaycan xalqının çox mühüm qələbəsi, son illərdə Azərbaycanda gedən milli azadlıq hərəkatının, milli demokratik prosesin məntiqi nəticəsi idi.
Yeni yaranan dövlətlər içərisində birinci olaraq Azərbaycan öz sərhədlərinin qorunmasını öz üzərinə götürdü. Sərhəd zolaqlarındakı hərc-mərcliyin qarşısı nisbətən alındı və ən başlıcası, sərhəd qoşunlarımız təşəkkül tapdı.
Dövlət üçün zəruri olan gömrük sisteminin yaradılması Azərbaycanın təbii ehtiyatlarının xaricə manunsuz-maneəsiz daşınmasının qarşısını xeyli dərəcədə aldı.
1992'ci ildə tamamilə maliyyə baxımından taqətdən salınmış, xəzinəsinə süpürgə çəkilmiş bir ölkədə Dövlət Ləl'cəvahirat Fondu yaradıldı. Bir ildə fonda 1.5 ton qızıl və digər qiymətli metallar toplandı. 1993'cü il İyun ayının 1'nə qədər Milli Bank'da valyuta ehtiyatı 1992'ci ilin uyğun dövrünə nisbətən 100 dəfədən çox artaraq 156 milyon dollara çatdı.
Ə.Elçibəy'in prezidentliyi dövründə dövlət büdcəsinin kəsiri 5 faizdən artıq olmadı. Bu, Azərbaycanın gələcəyinə böyük ümidlər doğururdu. Həmin bir ildə Azərbaycanın milli valyutası dövriyyəyə buraxıldı. Bu, ölkənin siyasi nüfuzuna beynəlxalq aləmdə müsbət təsir göstərdi. Manat uzun müddət rublla müqayisədə öz başlanğıc 1:10 nisbətini qoruyub saxladı (qeyd edək ki, həmin dövr ərzində rus puluna nisbətən Belorus rublu 300%, Ukrayna kuponu isə 700% qiymətdən düşmüşdü). Manat artıq ümumqafqaz valyutasına çevrilmişdi.
Ölkənin siyasi sistemini dəyişdirmək istiqamətində də uğurlu addımlar atıldı. Siyasi partiyalar və ictimai təşkilatlar haqqında, kütləvi informasiya vasitələri haqqında qanunların qəbul edilməsi totalitarizm buzunu sındırdı. Həmin qanunlar əsasında 30'a qədər siyasi partiya, 200'dən artıq ictimai birlik, 500'dən artıq mətbuat orqanı və informasiya vasitəsi qeydiyyata alındı.
Prezident aparatı tərəfindən hazırlanmış və Milli Məclis'ə təqdim edilmiş seçkilər haqqında qanun Azərbaycanda ilk dəfə olaraq parlament seçkilərinin çoxpartiyalılıq əsasında keçirilməsini nəzərdə tuturdu. Çox təəssüf ki, hətta müxalifətin də razılıqla qarşıladığı bu layihə sonralar qəbul olunmamış qaldı.
Respublikada məhkəmə hakimiyyətini gerçəkləşdirmək üçün məhkəmələrin statusu haqqında qanun qəbul edildi. Hüquq-mühafizə orqanlarında köklü islahatların başlanğıcı qoyuldu. İslah-Əmək sistemi Daxili İşlər Nazirliyi'nin tabeliyindən çıxarılıb Ədliyyə Nazirliyi'nin tabeliyinə verildi.
Ə.Elçibəy'in prezident olaraq yürütdüyü iqtisadi siyasət əsasən iki məqsədə yönəldilmişdi. Birincisi, köhnə dövlət təsərrüfatını vaxtsız dağılmaqdan qoruyub saxlamaq və bunun üçün dövlöt əmlakının gündəlik talan edilməsinin qarşısını almaq, əmək intizamını, vəzifəli şəxslərin dövlət qarşısında məsuliyyətini, ictimai sərvətin mühafizəsini gücləndirmək; köhnə iqtisadi əlaqələri bərpa etmək yolu ilə iqtisadiyyatda nisbi də varsa sabitliyə nail olmaq. İkincisi, liberal iqtisadi islahatlara başlamaqla respublikada bazar iqtisadiyyatının formalaşmasına nail olmaq. Bu məqsədlə Dövlət Əmlak Komitəsi, Dövlət Antiinhisar Siyasəti və Sahibkarlığa Yardım Komitəsi, İqtisadiyyat Nazirliyi, Torpaq Komitəsi və s. dövlət orqanları yaradıldı.
İqtisadi islahatları tənzimləmək məqsədilə 34 qanun, o sıradan dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında, banklar və bank fəaliyyəti haqqında (ümumiyyətlə, bazar iqtisadiyyatına uyğun bank sisteminin yaradılması üçün bütün lazımlı qanunlar qəbul edilmişdi), mülkiyyət haqqında, xarici investisiyaların qorunması haqqında, icarə haqqında, torpaq vergisi haqqında, aksizlər haqqında qanunlar qəbul edildi. Ticarətin liberallaşdırılması, dövlət ticarət müəssisələrinin kommersiyalaşdırılması, yarımçıq qalmış tikililərin icarəyə verilməsi haqqında, xırda sahibkarlığa kömək və onun inkişaf etdirilməsi haqqında prezident fərmanları qəbul edildi. Bundan başqa, özəlləşdirmə, sahibkarlığa yardım, fermer təsərrüfatının, emal sənayesinin inkişafı haqqında dövlət proqramları hazırlandı. Beləliklə, respublikada iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi üçün mükəmməl hüquqi baza yaradıldı və bu yöndə ilkin addımlar atılmağa başlandı. Qısa müddətdə respublikada minlərlə xüsusi müəssisə, onlarca müstəqil bank (o sıradan xarici ortaqların iştirakı ilə) fəaliyyətə başladı, kənddə 17 mindən artıq sərbəst icarə kollektivi yaradıldı, özəlləşdirmə proqramının ilkin mərhələsi kimi taksilərin və yaşayış evlərinin özəlləşdirilməsinə başlanıldı. Emal sənayesinin inkişaf proqramına uyğun olaraq il ərzində onlarca emal müəssisəsinin (əyirici, boyayıcı, toxucu, siqaret və hazır şərab istehsalı üçün) tikintisinə başlanıldı. Azərbaycan iqtisadiyyatına xarici kapitalın cəlb edilməsindən ötrü mühüm işlər görüldü. Hazırlanan müqavilələrə əsasən Amerika Birləşmiş Ştatları, İngiltərə, Norveç və Türkiyə'nin neft şirkətlərinin respublikamızın neft sənayesinə 10 milyard dollara yaxın sərmayə qoyması gözlənilirdi.
Respublika rəhbərliyinin məqsədyönlü fəaliyyəti nəticəsində Avropa ilə Orta Asiyanı birləşdirən neft və qaz kəmərləri, dəmiryolu, avtomobil yolu, eləcə də Bakı- Ceyhan neft kəməri respublika ərazisindən keçməli idi. Bu yollardan ölkəmizin ildə 100 milyonlarca dollar mənfəət götürəcəyi gözlənilirdi.
Gələcək nəslin zamanın tələblərinə uyğun inkişafına zəmin yaradan elm, təhsil və mədəniyyət sahəsində də mühüm islahatlar başlanmışdı. Təhsil haqqında qanun qəbul edilmişdi. Bu qanuna əsasən təhsil sahəsində özəl müsəssisələrin açılmasına icazə verildi və tezliklə bir çox belə müstəqil təhsil ocaqları yarandı. Ali və orta ixtisas təhsili məktəblərinə qəbulun test üsulu ilə keçirilməsi Elçibəy iqtidarının mühüm uğurlarındandır. Yüzlərcə gəncə onlarca xarici ölkədə nadir ixtisaslar üzrə təhsil almaq imkanı yaradıldı. Müstəqil Azərbaycanın orta məktəbləri üçün milli ideologiyamıza və dövlətin mənafeyinə uyğun yeni proqram və dərsliklərin hazırlanması sahəsində inqilabi dəyişikliklər həyata keçirildi. Azərbaycanın yüzlərcə alim, müəllim və metodisti cəlb edilməklə bircə ilin içərisində orta məktəbdə keçilən humanitar fənlər üzrə 7 yeni proqram hazırlandı və onların əsasında 60'a yaxın adda tam yeni dərslik yazdırıldı; ümumiyyətlə, başqa fənlər də daxil olmaqla 90'a yaxın (!) adda yeni dərslik ortaya qoyuldu ki, orta məktəblərimiz onlarla ilk dəfə
Uzun müddət Azərbaycanda siyasi proseslərin ziddiyyətli inkişafı milli münasibətlər sahəsində qeyri-sabit vəziyyət yaratmışdı. Problemi tənzimləmək üçün prezident Elçibəy ilk növbədə milli azlıqlar, azsaylı xalqlar və etnik qruplar haqqında fərman verdi. Beynəlxalq təşkilatların ekspertlərinin rəyinə görə, keçmiş Sovet İttifaqı respublikaları içərisində hələ heç bir dövlətdə milli münasibətlər belə mədəni formada tənzim edilməmişdi. Məlum fərmandan sonra 30'a qədər milli mədəniyyət mərkəzi Bakı şəhərində yerlə və normal iş şəraiti ilə təmin edildi. Azsaylı xalqların çıxardığı 4 qəzet Prezident fondundan maliyyə yardımı aldı. Onlara radio və televiziyadan istifadə etmək imkanı yaradıldı. Məhz bu məqsədyönlü işin nəticəsidir ki, Elçibəyin hakimiyyətdə olduğu bir ildə heç bir milli separatçılıq hərəkatı uğur qazana bilmədi. Elçibəy prezidentliyinin bir ilində Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində özünə ləyaqətli yer tuta bildi. O, bir sıra xarici səfərlərdə oldu. İstanbul sammitində iştirak edərək (24-27.6.1992) Qara Dəniz İşbirliyi Anlaşması'nı və "Bosfor bəyanatı"nı (25.6.1992), ATƏM'in (indiki ATƏT) ikinci zirvə toplantısına qatılaraq (7-11.7.1992) Helsinki Müşavirəsi'nin Yekun aktını (8.7) və "Avropada adi silahların məhdudlaşdırılması haqqında müqavilə"ni (10.7), Rusiya'ya rəsmi səfərə gedərək (12-13.10.1992)Boris Yeltsin'lə birgə "Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında müqavilə"ni (12.10) (bu, Azərbaycanın bütün tarixi boyunca bərabərhüquqlu dövlət kimi Rusiyayla bağladığı ilk müqaviləydi), Ankara'da Türk cümhuriyyətləri başçılarının zirvə toplantısında (30-31.10.1992) sammitin Yekun Bəyannaməsini imzaladı (31.10). O, Türkiyəyə rəsmi səfərində (1-5.11.1992) prezident Turqut Özal'la bir sıra müqavilələrə imza atdı (1.11), Ankarada açılan Azərbaycan Səfirliyinin lentini kəsdi (2.11), Ukrayna'ya rəsmi səfərində (9-10.12.1992) prezident Leonid Kravçuk'la "Azərbaycan Respublikası ilə Ukrayna arasında dostluq və əməkdaşlıq haqqında müqavilə"yə qol çəkdi (9.12). Prezident Elçibəy, Bakı'da Marqaret Tetçer'i (7.9. 1992), Tatarıstan'ın baş naziri Filza Həmidullin'i (24.9.1992), Rusiya baş nazirinin əvəzi Yeqor Qaydarı (30.9.1992), Moldova'nın baş naziri Andrey Sangelin'i(17.10.1992), Moskva'nın meri Yuri Lujkovu (26.10), İslam Konfransı Təşkilatı'nın baş katibi Həmid əl'cabidi (13.11.1992), BMT baş katibinin şəxsi təmsilçisi Ömər Həlimi (27.11.1992), ATƏM-in Minsk Konfransı'nın sədri Mario Raffaelli'ni (22.1.1993), İslam İnkişaf Bankı'nın prezidenti doktor Əhməd Məhəmməd Əli'ni (2.2.1993), Çeçenistan prezidenti Cövhər Dudayevi (5.2.1993), İordaniya vəliəhdi Rəad ibn Zeydi (12.2.1993), Gürcüstanın dövlət başçısı Eduard Şevardnadzeni və baş nazir Tengiz Siquanı (3.2.1993), Almaniya bundestaqı xarici işlər komissiyasının sədri Hans Şterkeni (22.2.1993), Amerika Birləşmiş Ştatları Energetika İnstitutunun prezidenti Devid Stanqı (9.4.1993), Türkiyə prezidenti Turqut Özalı (13-15.4.1993), Ankarada Turqut Özalın dəfn mərasimindən (20-22.4.1993) sonra bir sıra ölkələrin başçılarını, Ümumdünya Davos Forumunun prezidenti Klaus Şvabrı (23.4.1993), Amerika Birləşmiş Ştatları Dövlət Departamentinin müşaviri Stroub Talbottu (14.5.1993), Harold Elliston başda olmaqla Böyük Britaniya parlamentinin nümayəndə Heyətini (30.4.1993), Türkiyə XİN müavini Özdəm Sanberqi (16.6.1993) və ölkəyə qonaq gəlmiş bir çox başqa nümayəndə heyətlərini, Bakıdakı bütün xarici ölkə səfirlərini qəbul etdi.
BMT'də, ATƏM'də, İslam Konfransı Təşkilatında, regional İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatında və digər beynəlxalq birliklərdə Azərbaycan bərabərhüquqlu dövlət kimi təmsil olunmağa başladı. BMT-nin Bakıda nümayəndəliyi açıldı. Qonşu dövlətlərlə: Rusiya, Türkiyə, İran, Ukrayna və Gürcüstan'la qarşılıqlı faydalı, bərabərhüquqlu əməkdaşlığın əsasları qoyuldu. Moldova, [[]Qazaxıstan] və Türkmənistan'la iqtisadi sazişlər imzalandı. Belçika,Amerika Birləşmiş Ştatları , Almaniya, İsrail, Misir, Pakistan, İngiltərə ilə sıx əlaqələrə möhkəm zəmin yaradıldı. Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan kimi dövlətlərlə dostluq və əməkdaşlıq haqqında ikitərəfli müqavilələr bağlandı. Türkiyə ilə münasibətlər imzalanmış sazişlər nəticəsində yeni mərhələyə daxil oldu. Amerika Birləşmiş Ştatları və Qərbi Avropa ölkələri ilə münasibətlər xarici siyasətin başlıca istiqamətlərindən biri oldu. Azərbaycan dövlətinin belə müstəqil siyasət həyata keçirməsi ölkəni əvvəlki tək öz təsir dairəsində saxlamağa çalışan və cəmiyyətdə getdikcə geniş vüsət alan demokratikləşmə prosesini özləri üçün təhlükə hesab edən bəzi qonşu dövlətlər tərəfindən qısqanclıqla qarşılansa da ümumilikdə Elçibəy iqtidarı xarici siyasətinin həmin istiqamətdə qazandığı uğurlar şəksizdir.
Avropa və Amerikanın transmilli şirkətləri əlverişli iqtisadi məkan kimi Azərbaycana üz tutmağa başladı. AMOKO, BP, Yunokal, Statoyl, Pennzoyl və başqa böyük şirkətlərlə neft sənayesi sahəsində sazişlər hazırlandı. Heftin Aralıq dənizinə daşınması haqqında ilkin sənəd imzalandı. Bu planların gerçəkləşməsi Azərbaycanın inkişafı üçün böyük perspektivlər açırdı. Ölkəyə güclü investisiya axını başlayacaqdı. Bütün bunlar Qərbin və Amerika Birləşmiş Ştatları-nın Azərbaycana siyasi münasibətində də əsaslı təkamülün səbəblərindəndir. Qərbdə Azərbaycanın demokratik imici formalaşmışdı və ona görə də ölkəmizin apardığı ağır müharibədə Qərbin onu müdafiə etdiyi dövr başlayırdı. Azərbaycanı demokratik dövlət kimi dünyada tanıtdıran məhz Elçibəy iqtidarı oldu. Artıq heç kəs Azərbaycanlılara fundamentalist, fanatik, mədəniyyəti demokratik prinsiplərə uyğun gəlməyən millət kimi baxmırdı.
Elçibəy iqtidarının apardığı geridönməz müstəqillik siyasətindən təşvişə düşən xarici və daxili düşmənlər birləşərək Azərbaycanda hərbi qiyam təşkil etdilər və ölkədə vətəndaş müharibəsi qaçılmaz oldu. Öz xalqını labüd faciələrdən qurtarmaq istəyən prezident Əbülfəz Elzibəy 1993'ün İyununda hakimiyyətdən uzaqlaşaraq doğma Kələki kəndinə getdi və burada Heydər Əliyev rejiminin arasıkəsilməz basqıları altında 4 il 4 ay yaşayaraq siyasi mübarizəsini davam etdirdi.
Prezidentlik səlahiyyəti bitdikdən bir qədər sonra - 1997'ci ilin 30 Oktyabrında Bakı'ya dönən Əbülfəz Elçibəy, yenidən Azərbaycan müxalifətinin liderinə çevrildi. Demokratik Konqresə sədr seçilən (1997) AXCP sədri Əbülfəz bəy, həmin ilin Noyabrında Bütöv Azərbaycan Birliyini də yaratdı və ona başçılığı öz üzərinə götürdü. Marqaret Tetçerin “Qafqazda ən böyük demokrat" adlandırdığı Ə.Elçibəy, həm də Türk Xalqları Assambleyası'nın fəxri sədri seçildi 1997.
Çağdaş Azərbaycan ictimai-siyasi şüuruna yön verən və gerçək milli lider kimi qəbul edilən Əbülfəz Elçibəyin siyasi-nəzəri görüşləri Bu mənim taleyimdir (Bakı, 1992), Deyirdim ki, bu quruluş dağılacaq (Bakı, 1992), Demokratiya və azadlıq (İstanbul, 1992), Bütöv Azərbaycan yolunda (İstanbul, 1998), Əbülfəz Elçibəy: Mən qurtuluşçuyam! (Bakı, 2002), Elçi düşüncələri (Bakı, 2002) kitablarında əksini tapıb. Onun mübarizə yolunu işıqlandıran K.V.Nərimanoğlunun Azərbaycan türklərinin azadlıq elçisi Əbülfəz Əli Elçibəy (İstanbul, 1992), A.Səmədoğlunun Elçibəy və Azərbaycan (İstanbul, 1994), F.Qəzənfəroğlunun Əbülfəz Elçibəy. Tarixdən gələcəyə (İstanbul, 1995), Ə.Tahirzadənin Elçi Bəy (Bakı, 1999), Elçibəylə 13 saat üz-üzə (Bakı, 1999; İstanbul, 2001), Prezident Elçibəy (Bakı, 2001), O.Məmmədovun Elçibəy ilə birlikdə otuz il (İstanbul, 1999) və b. kitablar oxucuların marağına səbəb olub. Əbülfəz Elçibəy Məmmədəmin Rəsulzadə yolunu yaradıcılıqla davam etdirirdi. O, böyük öndərin müsavatçılıq ideyalarını Bütöv Azərbaycan düşüncəsiylə zənginləşdirmiş, milli ideologiyamızın "Bütövləşmə, Millətləşmə, Dövlətləşmə!" ülküsünü irəli sürmüşdür.
Yorulmadan demokratiya və milli bütövlüyümüz uğrunda mübarizə aparan Azərbaycanın milli lideri, dünya türklərinin böyük oğlu Əbülfəz Elçibəy 22 Avqust 2000'ci ildə - 63 yaşındaykən qardaş Türkiyənin Ankara şəhərində əbədiyyətə qovuşdu. Bakıda dəfni günü yüz minlərlə insanın onun tabutunu son mənzilinədək çiyinlərində aparması onun doğma xalqının ürəyində əbədi sevgi qazandığına sübut oldu.
قایناق: ویکی پدیا آذربایجان
