دايرةالمعارف ناسيوناليسم ترك

تاتاري، ناسيوناليسم. اگرچه تاتارهاي جنوب سيبري در فتح روسيه به‌دست مغول‌ها در سدة سيزدهم نقش مهمي ايفا و به دنبال آن، مدت‌ها با فشارهاي متقابل روس‌ها در سدة شانزدهم دست و پنجه نرم كردند، ولي آن‌ها تا مدت‌ها خود را ملتي كه نيازمند قلمرويي معين است نمي‌دانستند. در واقع، تاتارها تا پيش از تشكيل كشور تاتارستان در سدة نوزدهم، به مدت دو قرن در گروه‌هاي مختلف و پراكنده، از جمله تاتارهاي كوهستان شمال قفقاز در بخش‌هاي مختلف روسيه پراكنده شده بودند. درواقع، روس‌ها تاتار‌ها را تنها عناصر پراكنده‌اي در جامعه‌اي بزرگ‌تر از تركان مسلمان مي‌دانستند كه بيشتر نواحي آسياي مركزي و جنوب سيبري را در اختيار داشتند. و خود تاتارها نيز بر اين باور بودند. بنابراين، اگر چه آن‌ها همواره در برابر جذب كامل در روسيه مقاومت مي‌كردند، به صورت گروهي به اسلام گرويدند، و در واقع برخي از فين‌ها [اعقاب فنلاندي‌ها]ي شرقي مجاور رود ولگا را نيز در خود جاي دادند، از اين رو توسعة ناسيوناليسم منسجم تاتاري و ادعاي قلمرو آنان بسيار دشوار است.

نخستين كسي كه سعي كرد به زوال و فساد جامعة تاتار / ترك پايان بدهد و با اصلاح زبان مشترك، نوسازي الهيات و آموزش اسلامي، و ايجاد هويت مشترك ميان اقوام مسلمان/ ترك، مبناي نويني براي بقاي آن‌ها ايجاد كند، اسماعيل (گاسپرينسكي) كريمه‌اي (1851 ـ 1914) بود. ولي مفهومي كه او بنيان نهاد، بييش از آنكه اتحاد سياسي باشد مفهومي فرهنگي و معنوي بود. ناسيوناليسم تاتاري پيش از سال 1917، هويت كلان ملي گروه‌هاي ترك بود كه هر يك تا اندازه‌اي با فاتحان روس خود دشمني داشتند. در آن زمان، اين اتحاد تا حد زيادي اختلافات هم مسلك‌ها را تحت‌الشعاع قرار داد. تا هنگام برگذاري كنگرة مسلمانان روسيه در ماه مه سال 1917، طرفداران حكومت واحد مسلمان / تاتار، و هواداران آذربايجان [محمدامين رسول‌زاده و ...] تقسيم امت مسلمان به چند كشور با يكديگر اختلاف نظرهايي داشتند. تاتارهاي ولگا كه از توسعه يافته‌ترين اقوام مسلمان بودند در خط مقدم اين جنبش و بحث‌هايي كه در آن مطرح بود قرار داشتند و علاوه بر اين، از نخستين روزهاي تشكيل پارلمان جديد روسيه در سال 1906، نقش مهمي در ان ايفا مي‌كردند.

پس از انقلاب‌هاي سال 1917، تاتارها بايد در مبارزات دهة 1920 سلطان گاليف و سايرين نيز نقش مهمي ايفا مي‌كردند. آن‌ها در برابر كانون مسكو كه ممكن بود به گسترش كمونيسم بيانجامد كانون جايگزيني را به مسلمانان شرق ارائه دهند.

در 27 مه 1920، اتحاد شوروي جمهوري خودمختار تاتار را بنيان نهاد و با اين كار، اگر چه با تعريف بسيار محدودي كه از تاتارها ارائه شده بود 75 درصد آن‌ها در پشت مرزهاي اين جمهوري باقي ماندند، به هر حال ناسيوناليسم تاتاري فعال‌تر ولي محدودتري ايجاد شد. اين مسأله به اتحاد شوروي امكان مي‌داد اقوام ترک را بيشتر از يكديگر جدا كند (مثلا تاتارهاي نواحي چوواش و باشقير ولگا) و در عين حال، فدراليسمي ظاهري ايجاد كند كه بتواند در لواي آن، همچنان از مسكو يا توسط جمعيت روس‌هاي ساكن اين مناطق حكمراني كند. اگر چه هنوز برخي از تاتارها رؤياي تركستان واحد را در سر داشتند، ولي اكنون كه دست كم سرزمين مشخصي داشتند، آرمان جمهوري خودمختارتر نيز مي‌توانست ريشه بدواند. ولي تداوم سياسيت روسي‌سازي و مهاجرت، هرگونه خوشبيني تاتارها به تقويت انترناسيوناليسم راستين در نظام جديد را درهم شكست. با وجود اين، برخي از روشنفكران تاتار همچنان به احياي تاريخ، ادبيات و هويت خود وفادار ماندند و تا پايان عمر نظام شوروي، در جمهوري خودمختار تاتار نيز همچون مناطقي از قبيل چچن، فشار براي خودمختاري واقعي بيشتر وجود داشت.

اين ناسيوناليسم ستيزه‌جوتر، بويژه در شكل يك سازمان فراگير مردمي جلوه‌گر شد كه «مركز مردمي تاتار» نام داشت و در سال 1989 تأسيس گرديد. مرامنامة اين سازمان خواستار ارتقاي اين سرزمين به جايگاه جمهوري كامل همچون جمهوري استوني؛ ساختار فدرال واقعي‌تر؛ استقلال راستين عناصر تشكيل‌دهندة اين اتحاد در امور اقتصادي، آموزشي، حقوقي، و مسائل كلان داخلي از قبيل فعاليت‌هاي اجتماعي و فرهنگي، انتخابات دموكرتيك‌تر و تكثرگرايي؛ برابري اقليت‌ها؛ مشورت كامل دربارة مهاجرت‌هاي بيشتر، تشويق توسعة اقتصادي، و كمك‌هاي بودجه‌اي به مركز؛ پيوند نزديك‌تر با تاتارهاي دور از وطن؛ و احياي كامل زبان تاتاري به‌‌عنوان زبان رسمي به همراه زبان روسي بود. برخي ديگر، همچنين خواستار تغيير خط سيرليك كه استالين بر آن‌ها تحميل كرده بود به خط لاتين بودند.

اگر چه جمهوري تاتار از جمهوري‌هاي تمام عياري نبود كه به احتمال بسيار زياد در كوتاه‌مدت مستقل مي‌شدند، ولي پارلمان تاتار در 30 اوت 1990 اعلام استقلال كرد و نام كشور را تاتارستان گذاشت. با فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، تاتارها در كسب استقلال كامل، ارتش و پول ملي كه گروه‌هايي همچون «مركز مردمي تاتار» و حزب راديكال‌تر «اتفاق» كه از يكپارچگي جمهوري‌هاي مسلمان حمايت مي‌كردند، خواستار آن‌ها بودند، با ناكامي روبه‌رو شدند. در مقابل تلاش‌هاي ملي‌گرايانه، از جمله تلاش نوملي‌گراياني كه رهبري كشور را در دست داشتند، كه اكنون به صورت دولت فدراسيون روسيه اداره مي‌شد، بر آن بود كه تاتارستان همچنان بخشي از روسيه باقي بماند. ديگر خواسته‌هايي كه در مرامنامة «مركز مردمي تاتار» مطرح شده بود. به‌دليل مقاومت يلتسين كه نمي‌خواست پس از سال 1991 اراضي بيشتري را از دست بدهد شرايط بهتري براي تاتارها فراهم آورد. در عين اينكه موفقيت‌هاي همكيشان مسلمان آن‌ها در چچن اين درخواست‌ها را تشويق مي‌كرد.

همه‌پرسي مارس 1992 كه از افزايش حق حاكميت كشور در برابر حكومت مركزي حمايت مي‌كرد؛ خودداري از امضاي پيمان فدراسيون جديد روسيه در مارس 1992؛ نجاندن بيانية استقلال در قانون اساسي جديد تاتارستان در نوامبر 1992 و تصويب قوانيني كه ناقض قوانين فدرال بودند؛ و انعقاد معاهدة تشريک قدرت با مسكو در فورية 1994 كه از تقسيم قدرتي كه در قانون اساسي روسيه آمده بود بسيار فراتر مي‌رفت، از جمله پيشرفت‌هاي ملي‌گرايانة عصر جديد بود كه با فشار ملي‌گرايانة آشكار و حكومت كمونيست‌‌هاي ملي‌گرا به دست آمد. ناسيوناليسم تاتاري در جلب حمايت براي تغيير حروف الفبا ؛ خودداري دريافت گذرنامه‌‌هاي جديد داخلي روسيه در سال 1997 (مدرك به زبان روسي با عقاب دوسر روسية تزاري بر روي جلد، بدون اشاره به مليت يا تابعيت دوگانه روسي و تاتاري)؛ مخالفت با ايجاد شعبة منطقه‌اي خزانه‌داري فدرال در سال 1997؛ اجراي اقدامات حمايتي اقتصادي و وضع تعرفه‌هاي وارداتي در سال 1998؛ و قبول يارانه‌هاي ويژه براي پرداخت بهاي آب و برق و كوپن‌هاي فروشگاه‌هاي مشخص به‌عنوان گامي احتمالي براي پول جداگانه نيز به موفقيت دست يافت. تاتارها همواره به اين نكته اشاره كرده‌اند كه استوني كه از لحاظ جمعيت بسيار كوجك‌تر از آن‌ها است، به استقلال دست يافته و حتي به عضويت سازمان ملل نيز درآمده است. تاتارستان كشوري نسبتا غني و داراي نيروي كار ماهر است و با وجود مطرح شدن اين تقاضاها، هنوز داراي روابطي قوي توأم با آرامش است.

در حال حاضر اين واقعيت كه كل منطقة تاتارستان در ميان سرزمين‌هاي روسيه محصور است؛ تعداد روس‌ها و تاتارها در اين جمهوري تقريبا برابرند (با احتساب ساير اقليت‌ها 51 درصد جمعيت اين جمهوري غيرتاتار هستند)، اتكا به روسيه از نظر برخي از منابع اصلي؛ اختلاف ميان گروه‌هاي كاملا جدايي‌طلب ملي‌گرا و كمونيست‌هاي ملي‌گراي حاكم؛ موافقت‌نامة دوجانبه‌اي كه براي روس‌ها و تاتارها تا حدي رضايت‌بخش است؛ و حزم و احتياط نخبگان حاكم از عواملي هستند كه راه دستيابي به اهداف ملي‌گرايانه تاتارها را سد كرده است.

آسياي مركزي، ناسيوناليسم در. آسياي مركزي از پنج جمهوري شوروي، يعني جمهوري‌هاي ازبكستان، قزاقستان، تركمنستان، قرقيزستان، و تاجيكستان تشكيل شده است. اين منطقه در بيشتر دوران تاريخ خود در سلطة ترك‌هاي چادرنشين مسلمان بوده است كه خود را اعضاي يك قبيله يا تنها مسلمان مي‌دانستند. اگرچه پيش از سدة بيستم، در ميان مردم آسياي مركزي حس مبهم قوميت وجود داشت، ولي مردم آسياي مركزي اغلب و پيش از هر چيز خود را كشاورز يا چادرنشين مي‌دانستند. مثلا كشاورزان ازبك كه «سارت» ناميده مي‌شوند، با ازبك‌هاي چادرنشين حس هويت مشترك چنداني ندارند.

همچنين قزاق‌هاي ترك كه دومين قوم بزرگ منطقه هستند و به ايل‌هايي تقسيم شده‌اند كه اغلب بر سر به‌دست آوردن چراگاه با يكديگر رقابت مي‌كنند نيز حس قوميت مشترك چنداني ندارند. تركمن‌ها كه از ترك‌هاي چادرنشين هستند نيز به طايفه‌‌هاي متخاصمي همچون «سالور‌ها» و «تكه‌‌ها» تقسيم شد‌ه‌اند. و بيشتر وقت خود را صرف درگيري‌هاي داخلي مي‌كردند. قرقيزها و تاجيك‌ها نيز بر مبناي طايفه يا منطقه به گروه‌هاي مختلفي تقسيم شده بودند.

با تصرف آسياي مركزي به دست روس‌ها كه از سال 1730 تا 1895 به طول انجاميد، اقوام مسلمان آسياي مركزي به رعاياي امپراتوري‌اي تبديل شدند كه قوميت رعاياي خود را به رسميت نمي‌شناخت. سرزمين‌هاي ازبك و تاجيك آسياي مركزي روسيه به دو دولت خراجگذار كه «اميرنشين» و «خان‌نشين خيوه» نام داشت تقسيم شدند. ولي سرزمين‌هاي قزاق‌ها، قرقيز‌ها، و تركمن‌ها مستقيما ضميمة امپراتوري روسيه شد. اما در آستانة انقلاب روسيه در سال 1917، جنبش روشنفكري طرفدار اتحاد اقوام ترك در آسياي مركزي (بويژه در ميان ازبك‌ها) آغاز شد كه خواستار بيشتر اتحاد اقوام ترك بود. اين دوره شاهد ظهور جنبش ملي محدودتر قزاق در ميان فرهيختگان روسي‌شدة اين قوم نيز بود كه آلاش اوردا (يا اردوي آلاش) نام داشت. ولي اين پديده‌هاي ناسيوناليستي عمدتا جنبش‌هاي نخبگان بودند و هويت توده‌‌هاي آسياي مركزي امپراتوري روسيه، همچنان بر مبناي ريشه‌‌هاي سنتي قبيله‌اي و اسلامي آن‌ها بود.

با سقوط امپراتوري روسيه، تلاش براي تشكيل حكومت مستقل ازبك در شهر خوقند آغاز شد، ولي نيروهاي محلي بلشويك اين جنبش را درهم شكستند. تلاش‌هاي جنبش آلاش اوردا براي كسب استقلال نيز به سرنوشت مشابهي دچار شد.

اگر چه نظرية ماركس پيش‌بيني كرد كه هويت‌هاي ملي جاي خود را به هويت گسترده‌تر پرولتاريا خواهند داد، ولي ولاديمير لنين، رهبر شوروي، به دنبال اين بود كه با به‌رسميت شناختن اين هويت‌‌ها آن‌ها را در اتحاد جماهير شوروي بگنجاند. لنين هويت ملي را در تمام سطوح نظام شوروي به رسميت شناخت. در فرايندي كه به نظر برخي، برنامه‌اي براي درهم شكستن حس اتحاد بزرگ‌تر تركي يا اسلامي در آسياي مركزي بود، اين منطقه به پنج جمهوري قومي سوسياليستي شوروي به نام‌هاي قزاقستان، قرقيزستان (كه قرقيزيا نيز ناميده مي‌شود)، تركمنستان، ازبكستان، و تاجيكستان تقسيم شد. روس‌ها سعي مي‌كردند از طريق زبان‌ها و فرهنگ‌هاي ملي گروه‌هاي قومي، مفاهيم ماركسيستي را حتي در دوردست‌ترين روستا‌هاي كوهستاني نيز منتشر كنند و بدين ترتيب، نوعي هويت ملي فرهنگي بي‌خطر در اين سرزمين‌ها ايجاد شد.

اگر چه مرز‌هاي اقليمي و حكومتي جمهوري‌هاي آسياي مركزي بسيار دلبخواهي تعيين شده بودند ولي اين مرزها به زودي براي مردمي كه در آن‌ها احاطه شده بودند معناي واقعي پيدا كرد. مباني طايفه‌اي / منطقه‌اي و اسلامي هويت به تدريج در ساية مفهوم وسيع‌تر ازبك‌بودن، قزاق بودن، و غيره قرار گرفت.

هرچند در دوران اتحاد جماهير شوروي هويت‌هاي ملي در آسياي مركزي مستحكم‌تر شد، ولي در آن زمان در منطقه آشفتگي ناسيوناليستي وجود نداشت. اگر چه در دهة 1920، در آسياي مركزي جنبش‌‌هاي چريكي پراكندة ضد شوروي (موسوم به شورش‌هاي باسماچي) وجود داشت، ولي به‌طور كلي اين منطقه پس از دهة 1930 در آرامش به‌سر مي‌برد. بسياري از خارجي‌هايي كه تبليغات شوروي را باور مي‌كردند احساس مي‌كردند كه رژيم شوروي به راستي در سياست شوروي‌سازي (و در عمل روسي‌سازي) آسياي مركزي به موفقيت دست يافته است.

ولي تا اواخر دهة 1980، نارضايتي ناسيوناليستي در بيشتر قسمت‌هاي اتحاد جماهير شوروي آغاز شده بود و جمهوري‌هاي بالتيك خواستار استقلال كامل ازاتحاد جماهير شوروي بودند. اما برخلاف جمهوري‌هاي بالتيك، آسياي مركزي آرام بود و رؤساي وفادار حزب كمونيست كه جايگاه خود را مديون مسكو مي‌دانستند بر آن حكومت مي‌كردند. با سقوط اتحاد جماهير شوروي در زمستان 1991، اين رؤساي حزب كمونيست (به‌جز عسگر آقايف رئيس‌جمهور قرقيزستان كه كمونيست نبود) خود را «بنيانگذاران» اجباري پنج كشور آسياي مركزي مي‌ديدند كه وارث مرزها، سرمايه‌ها، و تا حدي هويت‌هاي ملي دوران شوروي بودند.

رهبران جمهوري‌هاي آسياي مركزي از زمان استقلال سعي كرده‌اند ناسيوناليسم ميهن‌پرستانه‌اي را در كشور خود تقويت كنند. از اين نظر، ساختن هويت‌هاي ملي در كشورهايي كه به‌گونه‌اي قراردادي توسط يك قدرت خاري ايجاد شده بود شبيه تلاش‌هايي است كه سال‌ها قبل، قدرت‌هاي استعماري بيگانه براي ايجاد ناسيوناليسم عراقي يا اردني در كشورهاي سنتي خاورميانه آغاز كردند. مثلا اسلام كريمف، رئيس‌جمهوري ازبكستان، به دنبال اين بود تا با شعارهايي همچون «اتحاد ازبك براي آينده» و تأكيد بر تاريخ مشترك ازبك‌ها يك هويت ملي غير ديني ايجاد كند. بزرگ‌ترين خطري كه برنامة كريمف براي ايجاد هويت ملي غير ديني ازبكستان پس از شوروي را تهديد مي‌كرد، ظهور اسلام بنيادگرا در برخي از مناطق جمهوري (به ويژه در درة فرغانه) بود.

در تركمنستان، صفر مراد نيازف، رئيس‌جمهوري اين كشور، كيش شخصيتي را پيرامون خود ايجاد كرده بود و ناسيوناليسم تركمن را به نقش خود به‌‌عنوان تركمن‌باشي (رهبر تركمن‌ها) پيوند زده بود. از سال 1991، ناسيوناليسم در قرقيزستان و قزاقستان نيز رواج يافت. يورت‌ها (چادرهاي نمدي چادرنشينان اروپايي ـ آسيايي)، لباس‌ها و رقص‌ها، بار ديگر در جشنواره‌هاي ملي اين كشور ظاهر شد و فرايند بركنار كردن روس‌ها از پست‌هاي دولتي، آموزشي و صنعتي سرعت گرفت. البته روس‌هاي محلي كه در دوران امپراتوري روسيه و اتحاد جماهير شوري در اين سررزمين‌‌ها ساكن شده بودند با اين فرايند به مخالفت برخاستند. در شمال قزاقستان كه جمعيت بزرگي از روس‌هايي كه خواستار اتحاد قزاقستان شمالي با روسيه هستند زندگي مي‌كنند، احتمال درگيري‌هاي بين قومي بسيار زياد است. ولي در اكثر موارد، ناسيوناليسم قزاق‌ها و قرقيزها ضد روس نيست و جمع كثيري از روس‌ها هنوز در اين دو جمهوري زندگي مي‌كنند.

جمهوري‌هاي ترك‌نشين آسياي مركزي به جز چند استثناي كوچك، از درگيري‌هاي قومي شبيه به آ‌ن‌چه در سال 1910 در قفقاز اتفاق افتاد پرهيز كرده‌اند، ولي جمهوري غير ترك تاجيكستان از سال 1991، بي‌وقفه شاهد خشونت بوده است. تفاوت‌هاي غير ملي تاجيك‌هاي شمال و جنوب و تفاوت تاجيك‌هاي منطقة كوهستاني بدخشان و تاجيك‌هاي جلگه‌نشين مانع از ايجاد حس قدرتمند هويت تاجيك در اين كشور شده است و به جنگ آشكار ميان گروه‌هاي منطقه‌اي منجر شده است كه امروز نيز به صورت خاموش ادامه دارد.

هر چند هويت‌هاي ملي مردمان آسياي مركزي در دوران اتحاد جماهير شوري ايجاد شد (به‌جز تاجيك‌ها)، ولي هويت‌هاي بسيار پايداري بودند، هر چند ممكن است اسلام بنيادگرا ناسيوناليسم غيرديني رهبران آسياي مركزي را با تهديد مواجه سازد. به هر حال، هفتاد سال حكومت غير ديني و يك‌دهه هويت ملي پس از اتحاد جماهير شوروي مانعي مي‌تواند در برابر گسترش بنيادگرايي در منطقه باشد.

شتاب و گشترش ناسيوناليسم در بخش ترک‌زبان امپراتوري عثماني, که مي‌توان گفت نخستين مظهر برآمدن ناسيوناليسم در خاورميانة مسلمان محسوب مي‌شد، ... از تحقيقات زباني و فرهنگي جوانه‌ زد، نخست در ميان تركهاي آواره از امپراتوري (diaspora) به يك ايدئولوژي سياسي تبديل شد، و در خود امپراتوري نيز از ميهن‌پرستي، و نه ملت‌خواهي، ريشه مي‌گرفت. بر اين پايه بود كه واژه‌هاي ميهن و ملت، به مثابة اصطلاحاتي ليبرالي و ميهن‌پرستانه، نخستنين‌بار در نمايشنامه‌اي كه نامق‌ كمال نوشت و ميهن نام داشت ظاهر شد. كمال، كه در 1840 در خانواده‌اي اشرافي به دنيا آمد، بشدت تحت تأثير مونتسكيو و به ميزان كمتري روسو قرار داشت. اما در عين حال مسلماني معتقد بود. او كه به سه دين توحيد و تنوع فرهنگي با علاقه مي‌نگريست ، در اين تصميم كه مسيحيت از 1855 در امپراتوري آزاد اعلام شود و مباني ميهن پرستي كثرت‌گرا و آزادي‌خواهانه‌اي پايه‌گذاري شود، كه در آثار اديبان به‌نام عثمانيسم معروف شد، مؤثر بود.

اما عثمانيسم فقط، يكي از نتايج مدرن‌سازي محسوب مي‌شد. پيامد ديگر، بررسي و تحقيق در زبان و فرهنگ بود. علم جديد اروپاييِ ترك‌شناسي را مجارها گشترش دادند و دانشمندان لهستاني كه در 1848 از وين گريختند و به استانبول پناه بردند، كساني چون هاردين و مصطفي چلادين، جملگي كمك كردند تا اين انديشه كه تركها يك ملت هستند شكل بگيرد. اين مضمون، در نيمة دوم قرن نوزدهم در خالج از آناتولي نيز گسترش يافت، و آن وقتي بود كه تركهاي دانشگاه ديده و فرهيختة روسيه و تاتارهايي نظير اسماعيل گاسپيرينسكي (1851 ـ 1914)، در واكنش در برابر پان‌اسلاويسم، ادعا كردند كه مردمان ترك‌زبان بايد متحد شوند و ملتي واحد تشكيل دهند. دست كم يكي از نخبگان عثماني، يعني دولتمرد و اديب صاحب‌نام احمد وفيق پاشا (1823 ـ 1891)، نيز به ترويج اين انديشه‌ها پرداخت.

اما در خود شبه‌جزيرة آناتولي، نهضت ناسيوناليست‌هاي ترك فقط در نخستين دهة قرن بيستم ريشه گرفت و به حركت درآمد ـ و آن متعاقب زماني بود كه به سبب فعالي ناسيوناليست‌هاي بلغار و صرب و ارمني و در دهة 1890، ناسيوناليست‌هاي كِرِت در شورش، 1896 ـ 1897، و قيامهاي معروف كوميتادي در بالكان، جنبش‌هاي نوميدانة ميهن‌پرستانه، درجا، امپراتوري را به لرزه انداخته بود. نخستين تشكيلات ناسيوناليستي، باشگاهي اجتماعي بود به نام «ترك درنگي» كه در دسامبر 1908 تشكيل شد. چندي نگذشت كه روزنامه‌ها و مجلاتي نيز براي برانگيختن ناسيوناليسم ترك به انتشار درآمد، نخست در ميان تاتارهاي روسيه، و سپس بعد از 1908، در خود تركيه. مهمترين اين نشريات عبارت بودند از اردوي ترك (تورك اوردو) كه در 1911 شروع به انتشار كرد و سردبيريش را يوسف آقچورا (1876 ـ 1935)، ناسيوناليست پان‌ترك سرشناس و دانش‌آموختة روسيه و فرانسه، برعهده داشت. افرادي چون ضياء گؤك‌آلپ (1826 ـ 1924)، مورخ، جامعه‌شناس، و عضو شوراي مركزي كميتة حاكم بر سازمان اتحاد و ترقي؛ احمد آقااوغلو؛ و فؤاد كؤپرولو، مورخ با اين نشريه همكاري داشتند. شكاف ايدئولوژيكي كه بعدها بين ناسيوناليسم ترك و ايدئولوژي پان‌تركي يا پان‌توراني پديد آمد، و در سه دهة نخستين تأسيس (اكتبر 1923) جمهوري تركيه اهميت فراوان پيدا كرد، در ان زمان به كلي براي اين نويسندگان ناشناخته بود؛ هم‌چنان كه چكامة معروفي كه گؤك‌آلپ در ان زمان تصنيف كرد، به روشني بيانگر اين معنا است: «كشور تركها تركيه نيست، و نه هنوز تركستان. كشوري است پهناور و سرزميني است جاويدان: توران!». شبكه‌اي از باشگاه‌ها به نام تورك اوجاغي (كاشانة ترك‌ها) كه مروج ترقي و هويت مردم ترك بود، نيز با اين روزنامه پيوند نزديك داشت. در 1918، تعداد اعضاي اين باشگاه‌ها به 3000 نفر رسيد كه در قياس با باشگاه‌هاي كوچك و مستعجل قبل به كلي بي‌سابقه محسوب مي‌شد.

همچنين، تمايز بين ناسيوناليسم ترك و تورانيسم، براي «رهبران كميتة اتحاد و ترقي» نيز كه در 1908 از طريق كودتا سلطان عبدالحميد دوم را براندختند و قدرت را در امپراتوري به دست گرفتند، روشن نبود. اما مبارزة بي فرجامي كه انورپاشا، يكي از اعضاي سه‌گانة رهبري كميتة مذكور، در 1917 در ماوراء قفقاز روسيه به‌راه اندخت تا تورانيان آن خطه را به امپراتوري عثماني بپيوندد، به مصطفي كمال در جريان رسيدن به قدرت پس از سقوط امپراتوري عثماني و اشغال بخشي از آناتولي و استانبول به دست نيروهاي متفقين هشدار داد. مصطفي كمال، كه بعدها كمال آتاتورك خوانده شد، از همان 1921 بر پان‌تورانيسم خط بطلان كشيده و آن‌را، دست كم به مثابة برنامه‌اي سياسي، مردود شمرده شده بود. او، در عوض، توجه خود را بر ساكنان آناتولي متمركز كرده و وضعيت و تقسيمات سياسي تركهاي همسايه را محترم مي‌شمرد.

آخرين اثر گؤك‌آلپ، اصول تركيسم، كه يك سال قبل از مرگش در 1924 نوشته شده بود، نشانگر تغيير فوق و تمايزي بود كه او بين ترك‌هايي كه اكنون در جمهوري نوپاي تركيه زندگي مي‌كردند و از فرهنگ سياسي مشتركي برخوردار بودند با ترك‌هاي اوغوز (تركمن‌هاي آذربايجان، ايران و خوارزم) قائل بود؛ اين تمايز حتي به مردمان ترك‌زبان دوردست‌تر (ياكوت، قرقيزع اؤزبك، قبچاق، و تاتار)، كه نزديكي قومي و زباني داشتند اما فاقد فرهنگ مشترك بودند، نيز دامنه مي‌كشيد. دولت تركيه در زمان حكومت آتاتورك، از راه برانگيختن يك سابقة تاريخي ملي كه تلاش داشت آناتولي را به تمدن اقوام سومري و هِتي پيوند دهد، كوشش داشت كه تركيه را هرچه بيشتر از مردمان ترك‌زبان نواحي ديگر فاصله دهد. يك‌بار ديگر، علت وجودي كشور به صورت ايدئولوژي ملي درآمد، و وفاداري به گروه‌هايي نظير تاتارها، با آنكه ناسيوناليسم ترك در واقع نخست در ميان آنها ظاهر شده بود، تحت‌الشعاع اين ايدئولوژي ملي قرار گرفت. در 1944، دولت حتي تا بدان‌جا پيش رفت كه صدها تن از پان‌تورانيست‌ها را به زندان انداخت تا فشار آن‌ها را بر دولت براي پي‌گيري يك سياست توسعه‌طلبانة تركي و ضد شوروي در نواحي ترك‌زبان اتحاد شوروي خنثي كند.

علاوه بر اين، ماهيت قومي ناسيوناليسم ترك، به سبب آنچه رهبران آن كشور نقش متمدن‌سازِ فراگير تركيه مي‌دانستند، تعديل مي‌شد. ايدئولوژي رسمي جمهوري تركيه، بر تلاش براي ايجاد نوعي تعادل بين مزاياي غرب و شرق متكي بود؛ از اولي، اخذ علم و تكنولوژي، و از دومي، معنويت و تعالي روحي. اين ايدئولوژي، در كار خلق ناسيوناليسمي بود كه، به گفتة چاترجي، برآيندي باشد از ليبراليسم و روشنگري فرانسه و الگوي ناسيوناليسم آلمان.

هر چند در ماه مة 1931، در سومين كنگرة حزب جمهوري‌خواه خلق، يعني تنها حزب رسمي و قانوني تركيه، ناسيوناليسم در شمار شش اصل بنيادي و تغييرناپذير مملكت منظور شد ـ باقي اصول عبارت بودند از جمهوريت، مردم‌گرايي، دولت‌گرايي، حكومت عرفي، و تحول‌گرايي / اصلاح‌طلبي ـ اما تشنجهاي عمده‌اي كه در آن سال‌هاي نخستين تولد جمهوري بروز كرد، ماهيت مذهبي داشت. چنانچه به تحولاتي چون انحلال خلافت در 1924، لغو مذهب رسمي (10 آوريل 1928)، و اتخاذ الفباي لاتين بنگريم، ملاحظه مي‌كنيم كه اين اقدامات از وجوه متمايز ناسيوناليستي تركيه كاست نه آنكه بر آن‌ها بيفزايد. فقط اجبار به استفاده از زبان تركي در اذان (3 فورية 1932)، شكاف ناسيوناليسم و مذهب را عميق‌تر كرد، اما زبان اذان مقوله‌اي نسبتا فرعي در شريعت اسلامي است.

و هر چند درست است كه دست كم تا 50 سال پس از استقلال، برنامة اصلي دولت اين بود كه گروه‌هايي پراكنده را در قالب يك ملت واحد ترك درآورد، و گاهي نظير برخورد با گروه‌هاي كردزبان در اجراي اين هدف به زور متوسل مي‌شد، اين برنامه كمابيش با هدف طرفداران كمال آتاتورك براي ايجاد يك كشور نيرومند و نوين و متمركز انطباق داشت.

در اين معنا، دولت به سياست تركي‌سازي دست نزد تا كشوري قومي خلق كند، بلكه براي ايجاد كشوري مدرن چنين انديشيده مي‌شد كه همگوني و هماهنگي اجتماعي يكي از پيش‌شرط‌هاي دست‌يابي به اين هدف اصلي است. اين تلاش براي تحميل يكسانيِ زباني و فرهنگي، نظير بسياري از موارد مشابه در كشورهاي ديگر، با واكنش منفي روبه‌رو شد، به‌خصوص كه دولت تا در نبود مزاياي نوسازي، و به‌ويژه مزاياي اقتصادي آن‌را، به نواحي دورافتاده، يعني جاهايي كه مسكن كردها بود، شمول دهد.

در بخش اعظم دوران پس از استقلال، ناسيوناليسم ارگانيك، اعم از تركي و پان‌تركيع نسبتا ضعيف بود «حزب اقدام ناسيوناليستي»، به رهبري ژنرال آلپ‌ارسلان توركش، كه در طول سه دهة گذشته مهمترين حزب سياسيِ ناسيوناليست تركيه بوده است، فقط در انتخابات پارلماني 1977 به اوج پيروزي خود رسيد و توانست 13 درصد آرا را به خود جلب كند. حتي تجاوز نيرهاي ترك به قبرس در 1974 و تقسيم‌شدن متعاقب آن جزيره [به بخش‌هاي ترك‌نشين و يوناني‌نشين] را بايد به مثابة تلاشي در جهت حفظ تعادل قوا با يونان، يعني رقيب اصلي تركيه، توصيف كرد، و علت آن را نبايد در بستگي‌هاي قومي يا تعهد و تكليف تركيه نسبت به ساكنان ترك‌تبار آن جزيره جست و جو كرد.

با اين همه، از دهة 1980 به بعد، دست كم در ميان جماعتي از نخبگان كشوري، بخش اعظم مخالفان، و نيز گروهي از نظاميان، كماليسم به مثابة راه حلي ساده‌گرايانه براي هويت ترك‌ها در قبال شرايط سياسي و ايدئولوژيك كشور كه روز به روز متكثرتر مي پيچيده‌تر مي‌شود قلمداد مي‌گردد. از يك سو، احياي اسلام سياسيع بروز كشمكش در بوسني كه بسياري از ترك‌ها را به اين فكر مي‌اندخت كه اروپاي «مسيحي» در حمايت از بوسني‌هاي مسلمان در قبال صرب‌ها كوتاهي كرده است، و شكست دسامبر 1997 در پذيرفته‌شدن به عنوان عضو كامل اتحادية اروپا، جملگي باعث لطمه‌خوردن به گرايش غرب‌گراي كماليسم شده است. از سوي ديگر، فروپاشي اتحاد شوروي، برآمدن جمهوري‌هاي ترك‌زبان در آسياي مركزي، و مبارزة فزايندة كردها عليه تماميت ارضي كشور باعث تقويت پيوندهاي قومي در تركيه شده است.

پس جاي شگفتي نيست كه در ايام اخير، براي مقابله با اين روندهاي پيچيده و غالبا متناقض، برخي از دولتمردان تركيه، از جمله تورگوت اوزال نخست وزير [وقت]، به تأكيد بر وجوه مذهبي هويت ترك‌ها معطوف شده‌اند و بر نياز به تدوين يك سياست خارجي «نئوعثماني» جديد اصرار مي‌ورزند، سياستي كه با ايجاد تعادلي درست و به‌هنگام بين وجوه دولت‌گراي سنتي و وجوه واقع‌بينانه مناسبات خارجي تركيه سازگار باشد، و تكاليفي را كه ناشي از عواملي چون تركيب قومي، هويت مذهبي، و گذشتة امپراتوري كشور است بشناسد. نئو‌عثماني كه اتكاي بيشتري بر قوميت داشته باشد، مي‌تواند در برخورد با كثرت‌گرايي فرهنگي گسترده‌اي كه در تركيه امروز وجود دارد، و نيز در قبال ملاحظات و برنامه‌هاي فراسرزميني اين كشور، انعطاف بيشتري از آن ميهن‌پرستي ليبرالي برخاسته از كماليسم نشان دهد (افزودن پيشوند «نئو» به عثمانيسم از آن‌رو است كه بر بُعدي قومي نيز كه در ايدئولوژي خالص كثرت‌گرا و ليبرال عثمانيست‌ها مفقود بود شمول پيدا كند). اين انديشه، همچنين، نشانگر كنار آمدن با آن گروه از متفكران اسلام‌گراي است كه به خاطر مقدس‌كردن نهاد دولت و مرزبندي‌هايي كه باعث پديدآمدن نهضت ملي كردها شد از كماليسم انتقاد مي‌كنند. در عين حال، اين مواضع انتقادي به اندازة كافي نيرومند نبود تا مانع از اتحاد 1999 حزب [اسلام‌گراي] رفاه با حزب اقدام ناسيوناليستي به رهبري ژنرال پيشين آلپ‌ارسلان توركش شود، يا اجازه ندهد كه وقتي سران ارتش احساس كردند كه دولت حزب رفاه به نخست‌وزير اربكان با سكولاريسم تركيه سرِ جنگ دارد، او و دولت او را در نوامبر 1997 وادار به كناره‌گيري نكنند.

با اين‌همه كثرت‌گرايي دو دهة 1980 و 1990 احتالا باعث سست‌شدن ماهيت افراطي حكومت شد، ماهيت خشني كه در گذشته به اقدامات مربوط به خلق يك هويت مطلقه، يكپارچه، و رسمي براي تركيه ميدان مي‌داد و در اين راه هويت‌هاي چندگانة مردم آن كشور را ناديده مي‌گرفت يا سركوب مي‌كرد. با اين حال، هويت تركيه، در اساس، همچنان جمهوري‌خواه و غرب‌گرا باقي مانده است. سوگيري‌هاي جديد، بازتاب محدوديت‌هاي ناشي از ناسيوناليسم مملكتي و مدني است، كه نه فقط در تركيه بلكه احتمالا در اروپاي «مسيحي» نيز مي‌تواند مشاهد شود. نئوعثمانيسم، آن‌قدرها به مردود شمردن غرب معطوف نيست، بلكه بيشتر به معناي شناخت محدوديت‌هاي فرهنگي ناشي از ناسيوناليسم مملكتي، هم در داخل كشور و هم در اروپا است، و نيز انعكاس اين معناست كه روي كردن به نوعي جمهوري‌خواهي مبتني بر تنوع فرهنگي بيشتر، در شرايطي كه تركيه تلاش مي‌كند با مسلمانان بالكان، گروه‌هاي ترك‌زبان قفقاز و مسلمانان ساير مناطق رابطه برقرار سازد يا روابط موجود را تقويت كند، چه فرصت‌هايي مي‌تواند براي اين كشور به ارمغان آورد.

پان‌تركيسم. مشابه احساسات ساير گروه‌هاي ملي است، به استثناي اين‌كه در پي كسب نوعي آرايش سياسي است تا به جاي يك گروه ملي خاص تمامي مردم ترك‌تبار را در برگيرد. بنابراين، ناسيوناليسم تركي يك جنبش فراملي است كه در صدد تشكيل واحدي سياسي مبتني بر روابط فرهنگي مردم ترك‌تبار است. هر چند از محبوبيت اين جنبش به تدريس كاسته شده و در طي تاريخ معاصر به حركت خود ادامه داده، اما به‌طور كلي بيشترين حمايت از اين جنبش، در خلال و پس از فروپاشي امپراتوري‌‌هايي كه در محدودة مردم ترك‌تبار بودند، و به طور محسوس‌تر در جريان افول امپراتوري‌‌هاي عثماني و روسيه به عمل آمده است.

يكي از اولين نويسندگاني كه از احتمال تشكيل جنبش ملي ترك خبر داد، شرق‌شناس آرمينيوس وامبري بود كه در دهة 1860 نوشتن در خصوص اين موضوع را آغاز كرد. با وجود اين مشهورترين مدافع ناسيوناليسم تركي اسماعيل باي گاسپرينسكي (1851 ـ 1914) [قازپيرعلي] اهل كريمه بود كه خواستار وحدت ترك‌هاي روسيه شد و نشرية ترجمان را تإسيس كرد كه در ان از زبان ساده شدة «تركي عثماني» استفاده مي‌شد. گاسپرينسكي پيش‌بيني كرد كه با ابداع زباني كه به‌راحتي هم براي «قايقران بُسفري» و هم براي يك «ساربان كاشغري» قابل درك باشد، در نهايت «اتحاد تركي» و «اتحاد اسلام» شكل خواهد گرفت. گاسپرينسكي از تأثير بالقوة رسانه‌هاي چاپي بر مردم بشدت آگاه بود و با جديت به افزايش شمارگان روزنامة خود با هدف برقراري وحدت بيشتر ميان گروه‌هاي متفاوت تركان از طريق ايجاد زباني مشترك اقدام كرد.

با پايان سدة نوزدهم، ترويج زبان مشترك تركي گاسپرينسكي (زبان واحد يا زبان مشترك) توسط جنبش اصلاح‌طلب «جديدها» مورد حمايت قرار گرفت. معهذا، اين حمايت يكپارچه نبود و ابراز مخالفت از سوي برخي از گروه‌هاي قومي خاص نظير قزاق‌ها كه ترجيح مي‌دادند زبان قزاقي متمايزي به وجود آورند مشهود بود. اين شكاف در جنبش در طي «كنگرة سراسري مسلمان»، در سال 1917، در دوران حكومت دولت موقت در روسيه انعكاس يافت، اين كنگره از بهره‌گيري زبان مشترك تركي گاسپرينسكي به‌‌عنوان وسيله‌اي آموزشي در مدارس طبقات بالاي اجتماع حمايت كرد. با وجود اين، در مدارس ابتدايي و دبيرستان‌ها زبان ملي منطقه زبان اصلي بود؛ جايگاه زبان مشترك تركي به موضوعي الزامي و ثانويه تنزل يافت. در جريان اغتشاشات سياسي سال 1917، تحقق «جنبش ملي متحد ترك» با شكست مواجه شد: در عوض اكثر فعاليت‌هاي سياسي بر هر يك از گروه‌هاي ملي منفرد يا بر موجوديت‌هاي سياسي ازلي نظير بخارا و خيوه متمركز شد.

در جريان فروپاشي اتحاد جماهير شوروي در سال 1991، آرمان‌هاي ناسيوناليسم تركي برجستگي سياسي مجدد فروپاشي فدراسيون رويسه اميد تازه‌اي براي پان‌تركيسم به وجود آورد. با وجود اين‌كه در محدودة آسياي مركزي جنبش‌هاي سياسي خاصي نظير حزب قزاق «آلاش» و حزب ازبك «بيرليك» در صدد ايجاد وحدت بيشتر ترك‌ها بودند، چنين اظهاراتي از سوي ديگر گروه‌هاي ملي منطقه، نظير تركمن و قرقيز با بدبيني تلقي شد، زيرا آن‌ها بيمناك بودند كه اين مسأله تبديل به وسيله‌اي براي غلبة گروه‌هاي ملي بزرگ‌تر شود. با وجود اين، فدراسيون ازهم گسيخته احتمالا به درد خورتر خواهد بود و بسياري از حكومت‌هاي منطقه وقتي در سال 1993 توافق كردند الفباي لاتين جايگزين الفباي سيرليك شود گامي به سوي اين هدف برداشتند. در حالي كه تركيه پنج حرف به الفباي خود اضافه كرد كه بيانگر صداها در زبان‌هاي آسياي مركزي است.

پان‌تورانيسم. مردمان ترك با تعدادي ناسيوناليسم كلان [ماكروناسيوناليسم] نظير «پان‌اسلاميسم»، «پان‌تركيسم» و «پان‌عثمانيسم» سر و كار داشته‌اند كه جملگي آن‌ها با طرح‌هايي براي تجديد حيات و بازسازي ملي ارتباط داشتند. احتمالا شناخته‌ترين و مشهورترين آن‌ها پان‌تورانيسم بوده است. بسياري از ناسيوناليسم‌هاي كلان از گستره و انزواي ميزان هويت هواداران خود لطمه ديده‌اند، و پان‌تورانيسم نيز همين وضعيت را داشته است. برعكس، پان‌تركيسم با دارا بودن مفاهيمي چون تاريخ اولية مشترك، زبان اصلي مشترك، و با قرابت ديني گسترده در بين مردمان تركي كه در وضعيت موجود خود را قومي آواره مي‌دانند، نسبتا واضح‌تر است. با وجود اين، پان‌تورانيسم به خوبي به قلمرو اسطوره‌شناسي و خيالبافي وارد شد و تعبيري از وحدت منافع و سرنوشت مشترك ارائه داد كه تمامي مردم حوزة توراني آسياي مركزي را دربر مي‌گرفت، ناحيه‌اي محصور كه مرز شرقي آن سلسله كوه‌هايي در امتداد مرز قديم روسيه ـ چين و مرز غربي آن درياچة خزر بود در حالي كه هويت همراه با موجوديت جغرافيايي اساس پاره‌اي از ناسيوناليسم‌هاي مدرن بوده‌اند (در مقايسه با ناسيوناليسم‌هاي فرهنگي / قومي / زباني)، در اين مورد هويت با يك واحد جغرافيايي تا حدي نامعلوم در دورة نامشخص تاريخ همراه بوده است. به علاوه، در چارچوب عوامل قومي ـ فرهنگي، منطقه‌اي مطرح مي‌شد كه معلوم نبود پيش از اين هيچگاه گروه فرهنگي / زبانشناختي متحدي در آن سكني داشته‌اند. مدافعان در صدد برآمدند ترك‌ها، مغول‌ها، ايراني‌ها و اقوام اويغوري را به‌عنوان ساكنان سرزمين فرضي توران كه در اشعار حماسي ايران توصيف شده بود، بپذيرند. بر پاية چنين منابع متفاوتي، به اصطلاح فرهنگ توراني را نويسندگان، دانشمندان و رهبراني با پيشينة ظاهرا متفاوت از آتيلا رهبر قوم هون تا چنگيزخان و سپس تا تيمورلنگ، به زبان‌هاي گوناگون نشر و توسعه داده بودند.

اين نظام فكري با فعاليت روزنامه‌نگار و فيلسوف، محمد ضياء (1876 _ 1924)، با نام مستعار ضيا گؤک‌آلپ شكل گرفت. در اوايل سدة بيستم، طرفداران [اين جنبش] در صدد برآمدند تا تركية عثماني را از مردم غير توراني بازپس گيرند تا به اين ترتيب به شرايط سالم پيش از فروپاشي بازگردند و در برابر انترناسيوناليسم ظاهري اسلام ماية مباهات اتحاد ملي شوند. با وجود اين، مورد اخير در توران وظيفة ارشاد معنوي و اخلاقي را همچنان عهده‌دار بود.

در حالي كه به طور كلي ايده‌هايي براي تقويت پان‌تركيسم به‌كار گرفته شد، در عمل پان‌تورانيسم در برابر واقعيت سياسي بخش‌هاي ارضي چندزبانة موجود، ترك‌ها و ديگران را در حوزه توران طبقه‌بندي كرد: در برابر منافع اعطا شده براي رهبري اين نواحي، در مقابل ديگر انواع تقسيم بندي‌ها از جمله ميان آن‌هايي كه در سمت چپ و آن‌هايي كه در سمت راست طيف سياسي قرار مي‌گيرند. تا پيش از جنگ جهاني اول براي دولت تركيه اين اتحاد وسيلة تبليغاتي عليه سلطة امپراتوري روسيه بر بخشي از توران و بسياري ديگر از مردم ترك‌تبار بود، اما انديشة جمهوري توران از آن پس با شكست مواجه شد. اركان اين نظريات همچنان در برخي از ديگاه‌هاي ضد فروپاشي پان‌تركيسم كه در اتحاد جماهير شوروي در دهة 1920 مجددا پديد آمد به چشم مي‌خورد. وقتي سلطان قلي‌اف نوع سوسياليستي اين اتحاد را طرح كرد، حزب كمونيست متمركز، انعطاف‌ناپذير، و همچنان خودمختار با طرح‌هاي تمركزسازي استاليني برخاست. با فروپاشي اتحاد جماهير شوري دوباره فرصت‌هايي پيش آمد، ولي تركيه تنها قادر بود از قلمروهاي خودگرداني كه به‌تازگي و با سرعت در منطقة توران شكل گرفته بودند حمايتي محدود نمايد.

این وبلاگ افتخار دارد که فرهنگنامه ای از ناسیونالیسم ترکی را در خدمت شما دوستان عزیز تقدیم دارد. بدان امید که مورد استفاده شما قرار گیرد.

سانسور و تحريف در ترجمة «دايرةالمعارف ناسيوناليسم»

توسط: كتابخانة تخصصي وزارت امور خارجه

اكثر مدخل‌هاي مربوط به آذربايجان سانسور و در ترجمه حذف شده است. در حالي كه در جلد نخست مفصلا سخن از ناسيوناليسم كرد در ايران و ساير كشورها به ميان مي‌آيد اثري از تركهاي ايران نيست.

با توجه به مدخل‌هاي مشابه ساير كشورها به نظر مي‌رسد چند مدخل كه مربوط به آذربايجان مي‌باشد در ترجمه سانسور شده است. از آن جمله‌ مي‌توان مدخل‌هاي «آذربايجان، ناسيوناليسم در»، «رسول‌زاده محمدامين» و احتمالا مدخل «ايلچي‌بيگ، ابوالفضل»، و «پيشه‌وري، سيدجعفر»، «حسين‌زاده، علي» و «تبريزلي، علي» اشاره كرد. از مداخل مربوط به آذربايجان تنها مدخل «علي‌اف، حيدر» ترجمه شده است كه به نظر مي‌رسد آن هم براي خالي نبودن عريضه و شهره بودن و سابقة دبير كلي حزب كمونيست آذربايجان بودن علي‌اف باشد. حذف مدخل‌هاي آذربايجان در حالي است كه در مدخل‌هاي ديگر مانند ناسيوناليسم تركمني و تاتاري و آسياي مركزي سخن از «جنبش آزادي‌بخش ملي و مشاركت سياسي گسترده» آذربايجان مي‌رود. علاوه بر آن احتمال مي‌رود قسمت‌هايي از مدخل «ايران، ناسيوناليسم در» به‌شدت تحريف و حذف شده باشد.

علاوه بر همة اينها بسياري از اعلام تركي غلط نوشته شده‌اند كه نشان از عدم اطلاع مترجمين از زبان تركي دارد. به عنوان مثال: بوزقو (بوزقورد)، اوگوز( اوغوز)، گوكلب (گؤك‌آلپ)، اوقلو (اوغلو)، كالملر (قلملر)، ترك اوچاغي (تورك اوجاغي)، باشبوق(باش‌بوغ) و ...

مشخصات كتاب

نام كتاب: دايرة المعارف ناسيوناليسم

The Encyclopedia of Nationalism, c2001

نويسنده زير نظر: الكساندر ماتيل Motyl, Alexander J.

سرپرستان ترجمة فارسي: كامران فاني، نورالله مرادي

ناشر: كتابخانه تخصصي وزارت امور خارجه

زمستان 1383